અલવી બોહરા જાગૃતિ સૈયદના અલી ઝીંદાબાદ

એપિસોડસ

એપિસોડ ૨૪ સત્ય મારી વિરુદ્ધ હોય તો? એક શહેરમાં એક મોટો વેપારી હતો. એના વેપારની ઘણી શાખાઓ હતી. લોકો એને માન આપતા. એના શબ્દની કિંમત હતી. એક દિવસ એની ઓફિસમાં એક કર્મચારી આવ્યો. એણે કહ્યું, “સાહેબ, એક વાત કહેવી છે.” વેપારીએ કહ્યું, “કહો.” “આ હિસાબમાં ભૂલ છે.” વેપારી તરત બોલ્યો, “મારા હિસાબમાં?” “હા સાહેબ.” “તમે જાણો છો હું આ વ્યવસાય કેટલાં વર્ષથી ચલાવું છું?” “જાણું છું.” “તો પછી મને હિસાબ શીખવશો?” કર્મચારી શાંત રહ્યો. પછી ધીમેથી બોલ્યો, “હું તમને હિસાબ શીખવતો નથી.” “તો?” “હું માત્ર આંકડા બતાવું છું.” વેપારીએ કાગળ જોયો. થોડી વાર પછી બોલ્યો, “બરાબર. ભૂલ મારી છે.” કર્મચારી આશ્ચર્યમાં પડી ગયો. “સાહેબ?” વેપારી હસ્યો. “જો હું મોટો છું એટલે મારી ભૂલ સાચી થઈ જાય…” “તો પછી હિસાબ રાખવાની જરૂર જ શું?” આ વાત નાની હતી. પણ દીન માટે બહુ મોટી છે. કારણ કે ક્યારેક આપણે માણસને એટલો મોટો બનાવી દઈએ છીએ કે, એની ભૂલ સ્વીકારવાની શક્યતા જ આપણા મનમાંથી કાઢી નાખીએ છીએ. પછી વાત શરૂ થાય છે, “બાવા સાહેબે કહ્યું છે.” અને ધીમે ધીમે બદલાય છે, “બાવા સાહેબ ખોટા હોઈ જ નહીં શકે.” પછી, “જો વાત કુરઆન સાથે ન મળે તો કુરઆન સમજવામાં મારી ભૂલ હશે.” અને અંતે, “સત્ય જે હોય તે હોય, બાવા સાહેબની વાત બચાવવી જ છે.” અહીંથી સવાલ ઊભો થાય છે. આપણે સત્યને બચાવીએ છીએ કે વ્યક્તિને? એક દિવસ જમાતની બેઠકમાં કોઈએ એક વાત રજૂ કરી. એક યુવાને હાથ ઊંચો કર્યો. “મને એક સવાલ છે.” બાજુમાંથી અવાજ આવ્યો, “ફરી સવાલ?” યુવાને કહ્યું, “હા.” “શું સવાલ છે?” “જો આ વાત ખરેખર અલ્લાહની છે, તો એની દલીલ શું છે?” એક માણસે કહ્યું, “તને બાવા સાહેબ પર વિશ્વાસ નથી?” યુવાને જવાબ આપ્યો, “વિશ્વાસ છે.” “તો પછી?” “પણ મારો વિશ્વાસ કોઈ માણસને ભૂલથી ઉપર નથી બનાવતો.” બેઠકમાં શાંતિ છવાઈ ગઈ. યુવાને આગળ કહ્યું, “હું બાવા સાહેબનો વિરોધ કરવા નથી આવ્યો.” “હું સત્ય સમજવા આવ્યો છું.” “જો તેમની વાત સાચી હશે, તો હું એમની સાથે છું.” “જો મારી સમજ ખોટી હશે, તો હું મારી સમજ સુધારીશ.” “પણ જો વાત ખોટી સાબિત થાય…” એ થોડો અટક્યો. પછી બોલ્યો, “તો સત્યને બાવા સાહેબની ઈજ્જત બચાવવા માટે ખોટું કેવી રીતે બનાવી શકું?” કોઈએ કહ્યું, “તું બહુ આગળ વધી રહ્યો છે.” યુવાને સ્મિત કર્યું. “કદાચ.” “પણ એક વાત કહો.” “જો સત્ય બાવા સાહેબની તરફેણમાં હોય, તો મને સત્ય સ્વીકારવામાં વાંધો નથી.” “અને જો સત્ય એમની વિરુદ્ધ જાય?” “તો પણ સત્ય સત્ય જ રહેશે.” એક વૃદ્ધે ધીમેથી કહ્યું, “બેટા, આ વાત કઠિન છે.” યુવાને કહ્યું, “હા.” “કારણ કે માણસને પોતાની માન્યતા છોડવી મુશ્કેલ છે.” “પણ સત્ય છોડવું વધુ ખતરનાક છે.” કુરઆન આપણને ન્યાય માટે ઊભા રહેવાનું કહે છે, ભલે વાત પોતાની જાત, પોતાના માતા-પિતા અથવા પોતાના નજીકના લોકો સામે જ કેમ ન હોય. સૂરહ અન-નિસા ૪:૧૩૫. એમાં એક ઊંડો સિદ્ધાંત છે. સત્ય માટે વ્યક્તિ છોડવી પડે તો વ્યક્તિ છોડો. વ્યક્તિ બચાવવા સત્ય ન છોડો. આ વાત માત્ર બાવા સાહેબ માટે નથી. આપણા માટે પણ છે. કારણ કે ક્યારેક આપણે પણ પોતાની પસંદગીના માણસ માટે દલીલો શોધીએ છીએ. પોતાના જૂથ માટે બહાના બનાવીએ છીએ. પોતાની પરંપરા માટે કુરઆનના શબ્દોને ખેંચીએ છીએ. અને પછી કહીએ છીએ, “અમે તો દીન બચાવી રહ્યા છીએ.” કદાચ નહીં. કદાચ આપણે માત્ર… આપણી માન્યતા બચાવી રહ્યા છીએ. સાચી વફાદારી એ નથી કે, “મારા નેતા ક્યારેય ખોટા નહીં હોય.” સાચી વફાદારી કદાચ આ છે, “મારો નેતા સત્યની સાથે હોય ત્યાં સુધી હું એની સાથે છું.” કારણ કે માણસ બદલાય છે. સત્તા બદલાય છે. જમાના બદલાય છે. નેતાઓ આવે છે અને જાય છે. પણ સત્યને કોઈ પદની જરૂર નથી. અને અલ્લાહના હુકમને કોઈ માણસની સહીની જરૂર નથી. એટલે આજે એક સવાલ પોતાને પૂછીએ. જો કાલે સત્ય અને મારી પ્રિય વ્યક્તિની વાત વચ્ચે પસંદગી કરવી પડે… તો હું કોને પસંદ કરીશ? જો જવાબ “સત્ય” છે, તો તમે માણસના અનુયાયી નથી. તમે સત્યના અનુયાયી છો. અને કદાચ આ જ સાચી વફાદારી છે. એપિસોડ ૨૩ સવાલ પૂછનાર દુશ્મન છે? એક મસ્જિદની બહાર બે માણસ વાત કરતા હતા. એક યુવાને કહ્યું, “મને એક વાત સમજાતી નથી.” સામેવાળાએ તરત કહ્યું, “ફરી સવાલ?” “હા.” “તું બહુ સવાલ કરે છે.” યુવાન હસ્યો. “સવાલ કરવો ખરાબ છે?” “જ્યારે મોટા લોકો વાત કરતા હોય ત્યારે સવાલ ન કરવા જોઈએ.” “એવું કોણે કહ્યું?” “બાવા સાહેબે.” યુવાન થોડી વાર ચૂપ રહ્યો. પછી બોલ્યો, “એમણે સવાલ ન પૂછવાનો પણ સવાલનો જવાબ આપી દીધો?” સામેવાળો હસી પડ્યો. “તું મજાક ન કર.” “હું મજાક નથી કરતો.” “તો શું કરે છે?” “સમજવા માંગું છું.” “બધું સમજવાની જરૂર નથી.” “કેમ?” “વિશ્વાસ રાખ.” યુવાને પૂછ્યું, “વિશ્વાસ કોના પર?” “બાવા સાહેબ પર.” “અને અલ્લાહ પર?” “અલ્લાહ પર તો છે જ.” યુવાને કહ્યું, “તો એક વાત કહો.” “શું?” “જો બાવા સાહેબની વાત સાચી હોય…” “હા.” “તો સવાલથી એને શું નુકસાન?” સામેવાળો ચૂપ. યુવાન આગળ બોલ્યો, “સોનું ખરું હોય તો કસોટીથી ડરે?” “ના.” “દવા સારી હોય તો ડોક્ટર ટેસ્ટથી ડરે?” “ના.” “સત્ય હોય તો સવાલથી ડરે?” સામેવાળો ધીમેથી બોલ્યો, “ના.” યુવાને કહ્યું, “તો પછી જે વાતને સવાલથી બચાવવી પડે…” “એને બચાવવાની જરૂર કેમ પડે?” થોડી વાર શાંતિ રહી. પછી સામેવાળાએ કહ્યું, “પણ લોકો સવાલ કરવા લાગે તો જમાતમાં શિસ્ત કેવી રીતે રહેશે?” યુવાને જવાબ આપ્યો, “શિસ્ત અને મૌન એક જ વસ્તુ નથી.” “એટલે?” “મસ્જિદમાં બધા લોકો એકસાથે નમાઝ પઢે છે.” “હા.” “એ એકતા છે.” “હા.” “પણ નમાઝ પછી કોઈ પૂછે કે ‘આ વાત કુરઆનમાં ક્યાં છે?’ તો એ બગાવત કેવી રીતે થઈ?” “હું…” “સવાલ કરનાર જમાતનો દુશ્મન નથી.” “કદાચ એ જ માણસ જમાતને ખોટી દિશામાં જવાથી બચાવી રહ્યો હોય.” હવે વાત થોડી ગંભીર થઈ. યુવાને કહ્યું, “યાદ છે, ઇબ્રાહીમ અલૈહિસ્સલામે પણ સવાલ કર્યો હતો?” “કયો?” “જ્યારે તેમણે અલ્લાહ પાસે પૂછ્યું કે મૃતકોને કેવી રીતે જીવંત કરવામાં આવે છે, ત્યારે અલ્લાહે તેમને પૂછ્યું કે શું તમને વિશ્વાસ નથી?” “તેમણે કહ્યું હતું કે વિશ્વાસ છે, પણ દિલને સંતોષ મળે તે માટે પૂછું છું.” સૂરહ અલ-બકરહ ૨:૨૬૦. યુવાને કહ્યું, “વિશ્વાસ હોવા છતાં સમજવા માટે સવાલ થઈ શકે.” “તો પછી આપણે કેમ માનીએ છીએ કે સવાલ એટલે અવિશ્વાસ?” સામેવાળો હવે કંઈ બોલ્યો નહીં. યુવાને ધીમેથી કહ્યું, “ખરેખર ખતરો સવાલમાં નથી.” “તો ક્યાં છે?” “ખતરો એ છે કે માણસ સવાલ કરવાનું જ બંધ કરી દે અને પછી જે સાંભળે એને દીન માની લે.” એ સમયે બાજુમાંથી એક વૃદ્ધ પસાર થતા હતા. તેમણે વાત સાંભળી. થોભીને કહ્યું, “બેટા, એક વાત યાદ રાખજે.” “જી.” “અલ્લાહે આપણને અકલ આપી છે.” “કુરઆન આપ્યું છે.” “અને સત્ય-અસત્ય વચ્ચે ફરક કરવાની જવાબદારી પણ આપી છે.” “એટલે કોઈ માણસને સવાલ કરવો એટલે એની બેઇજ્જતી કરવી નથી.” “જો સવાલનો હેતુ સત્ય શોધવાનો હોય.” યુવાને કહ્યું, “તો પછી સાચો નેતા સવાલ સાંભળીને શું કહે?” વૃદ્ધ હસ્યા. “એ નહીં કહે કે ‘મારી ઉપર શંકા કેમ કરે છે?’” “એ કહેશે…” ‘ચાલ, સાથે મળીને કુરઆન અને દલીલમાં તપાસીએ.’ થોડી ક્ષણ પછી વૃદ્ધ આગળ ચાલ્યા ગયા. યુવાને પોતાના મિત્ર તરફ જોયું. “હવે સમજાયું?” “શું?” “સવાલ પૂછવાથી જમાત તૂટતી નથી.” “તો શું તોડે છે?” યુવાને ધીમેથી કહ્યું, “જ્યારે સત્ય કરતાં વ્યક્તિ મોટી થઈ જાય, ત્યારે જમાત અંદરથી તૂટવાનું શરૂ થાય છે.” કારણ કે સવાલને દબાવીને મળેલી શાંતિ, સાચી શાંતિ નથી. એ માત્ર… ડરનું મૌન છે. અને જ્યાં સવાલ પૂછવાની મનાઈ હોય, ત્યાં એક દિવસ લોકો સત્ય પૂછવાનું પણ ભૂલી જાય છે. એપિસોડ ૨૨ ‘બાપદાદા પણ આવું જ કરતા હતા’ એક ઘરમાં દાદા જૂની અલમારી ખોલીને એક બહુ જૂનું તાળું કાઢે છે. પૌત્ર પૂછે છે, “દાદા, આ શું છે?” દાદા કહે, “આ આપણા દાદાના સમયનું તાળું છે.” પૌત્ર પૂછે છે, “હજુ ચાલે છે?” “ના.” “ચાવી છે?” “ના.” “તો રાખ્યું શા માટે છે?” દાદા ગર્વથી કહે, “અમારા બાપદાદા વાપરતા હતા.” પૌત્ર થોડું વિચારે છે. “દાદા…” “હા?” “બાપદાદા વાપરતા હતા એટલે તાળું આજે પણ સારું ગણાય?” દાદા કહે, “એમ નહીં.” પૌત્ર હસીને કહે, “તો પછી દીન ની વાત આવે ત્યારે આ જવાબ કેમ ચાલે છે?” ઘરમાં અચાનક શાંતિ થઈ જાય છે. “અમારા બાપદાદા પણ આવું જ કરતા હતા.” આ વાક્ય બહુ શક્તિશાળી છે. પણ એક વાત યાદ રાખવી જરૂરી છે. જૂનું હોવું અને સાચું હોવું એક જ વસ્તુ નથી. કોઈ રીત સો વર્ષ જૂની હોઈ શકે. પાંચસો વર્ષ જૂની હોઈ શકે. હજાર વર્ષથી ચાલતી હોઈ શકે. પણ સવાલ એ જ રહેશે, એ અલ્લાહે શીખવી છે કે માણસોએ શરૂ કરી છે? કુરઆન આપણને એવા લોકોની વાત પણ કહે છે જેઓ સત્ય સામે દલીલ તરીકે પોતાના બાપદાદાની પરંપરા રજૂ કરતા હતા. તેમને કહેવામાં આવતું, “અલ્લાહે જે ઉતાર્યું છે તેનું અનુસરણ કરો.” તેઓ કહેતા, “ના, અમે તો એ જ કરીશું જે અમારા બાપદાદા કરતા આવ્યા છે.” સૂરહ અલ-બકરહ ૨:૧૭૦. વિચારવા જેવી વાત છે. જો બાપદાદાની દરેક વાત જ સત્યનો પુરાવો હોત, તો કોઈ સુધારાની જરૂર જ ન પડત. કોઈ નબીની જરૂર ન પડત. કોઈ વહીની જરૂર ન પડત. કારણ કે દરેક પેઢી કહેતી, “અમારા પહેલાંના લોકો સાચા હતા.” હવે કલ્પના કરો. એક માણસ દુકાનમાં જાય છે. દુકાનદાર એને જૂનું મશીન બતાવે છે. માણસ પૂછે, “આમાં નવી ટેકનોલોજી કેમ નથી?” દુકાનદાર કહે, “અમારા બાપદાદા પણ આ જ મશીન વાપરતા હતા.” માણસ કહે, “પણ હવે તો એ ચાલતું જ નથી!” દુકાનદાર કહે, “ચાલે કે ન ચાલે, પરંપરા છે.” માણસ હસીને બહાર નીકળી જાય. પણ જ્યારે વાત દીન ની આવે, ત્યારે આપણે ઘણી વાર આ જ તર્ક સ્વીકારી લઈએ છીએ. “આ કેમ?” “બાપદાદા કરતા હતા.” “ક્યાંથી આવ્યું?” “બાપદાદા કરતા હતા.” “અલ્લાહનો હુકમ છે?” “અમારા મોટા લોકો કરતા આવ્યા છે.” અહીં એક નાજુક ફરક છે. બાપદાદાનો આદર કરવો એક વાત છે. બાપદાદાની દરેક વાતને અલ્લાહની આજ્ઞા માનવી બીજી વાત છે. આપણા વડીલો આપણને ઘણું સારું આપી ગયા હોઈ શકે. તેમનો અનુભવ કિંમતી છે. તેમની મહેનતનું સન્માન થવું જોઈએ. પણ દીન નો અંતિમ માપદંડ કોણ છે? બાપદાદા? જમાત? નેતા? પરંપરા? કે અલ્લાહ? એક યુવાને પોતાના પિતાને પૂછ્યું, “જો દાદાએ કોઈ વાત કરી હોય અને કુરઆન બીજી વાત કહે તો?” પિતા થોડી વાર ચૂપ રહ્યા. પછી બોલ્યા, “તો દીકરા, કુરઆનની વાત માનવી.” યુવાને પૂછ્યું, “દાદાને ખરાબ કહેવા?” પિતાએ કહ્યું, “ના.” “દાદાનો આદર કરવો.” “પણ સત્યને દાદાથી પણ ઉપર રાખવું.” યુવાને કહ્યું, “એટલે વડીલોની ઈજ્જત પણ અને અલ્લાહની આજ્ઞા પણ?” પિતાએ કહ્યું, “હા.” “આ જ સંતુલન છે.” આ જ વાત આપણને સમજવાની છે. કારણ કે પરંપરા જ્યારે સારા આચરણને જીવંત રાખે, ત્યારે એ વારસો છે. પણ જ્યારે પરંપરા સવાલને બંધ કરી દે, ત્યારે એ કેદખાનું બની શકે છે. અને સૌથી મોટો ખતરો ત્યારે આવે છે, જ્યારે કોઈ કહે, “આ વાત ખોટી સાબિત થાય તો પણ અમે નહીં છોડીએ.” શા માટે? “કારણ કે અમારા બાપદાદા કરતા હતા.” તો પછી સવાલ થાય, જો બાપદાદા સાચા હતા તો કુરઆનની જરૂર શા માટે? કુરઆન આપણને વારસો પૂજવાનું નથી શીખવતું. એ આપણને સત્ય ઓળખવાનું શીખવે છે. આથી આગળથી જ્યારે કોઈ કહે, “અમારા બાપદાદા પણ આવું જ કરતા હતા.” ત્યારે ઝઘડો ન કરવો. માત્ર એક શાંત સવાલ પૂછવો. “બરાબર. પણ અલ્લાહે ક્યાં કહ્યું છે?” જો જવાબ મળે, “અહીં છે.” તો કુરઆન ખોલો. સમજો. તપાસો. જો સાચું હોય, તો સ્વીકારો. અને જો માત્ર એટલો જ જવાબ મળે, “બધા વર્ષોથી આવું જ કરતા આવ્યા છે…” તો સમજજો, આ ઇતિહાસનો પુરાવો હોઈ શકે છે. અલ્લાહના હુકમનો નહીં. કારણ કે સત્યની ઉંમર ગણાતી નથી. સત્યનું માપદંડ દલીલ છે. એપિસોડ ૨૧ મૂર્તિ બોલતી નથી, પણ લોકો એની તરફથી બોલવા લાગે છે એક ગામમાં એક મોટી મૂર્તિ હતી. લોકો દરરોજ એની સામે જતા. કોઈ ફૂલ ચઢાવતો. કોઈ દીવો કરતો. કોઈ માથું નમાવતો. અને કોઈ દૂરથી જ હાથ જોડતો. એક બાળક રોજ આ બધું જોતું હતું. એક દિવસ એણે પોતાના પિતાને પૂછ્યું, “અબ્બા, આ મૂર્તિ કંઈ બોલે છે?” પિતાએ કહ્યું, “ના.” “પછી સાંભળે છે?” “ના.” “પછી આપણે એને કેમ માનીએ છીએ?” પિતા થોડા ગભરાયા. “ચુપ! આવા સવાલો મોટા લોકો પાસે પૂછાતા નથી.” બાળક ફરી બોલ્યું, “પણ અબ્બા…” “જો મૂર્તિ બોલતી નથી, તો એની તરફથી આટલા બધા લોકો બોલે છે કેમ?” આ સવાલ નાનો હતો. પણ આખા ગામ માટે મોટો હતો. કારણ કે હવે મૂર્તિ કરતાં પણ મોટી વસ્તુ ઊભી થઈ હતી. મૂર્તિની આસપાસની વ્યવસ્થા. કોણ નજીક જઈ શકે. કોણ શું ચઢાવી શકે. કેટલું ચઢાવવું. ક્યારે ચઢાવવું. કઈ રીતથી નમવું. અને જો કોઈ પૂછે, “આ બધું કોણે કહ્યું?” તો જવાબ મળતો, “અમે વર્ષોથી આવું જ કરીએ છીએ.” બાળકે ફરી પૂછ્યું, “પણ મૂર્તિએ ક્યારેય કહ્યું?” ફરી શાંતિ. આ કહાણી અહીં મૂર્તિ વિશે નથી. આપણે આપણી જાતને એક અરીસો બતાવવાની વાત છે. કારણ કે મૂર્તિ પથ્થરની હોય તો ઓળખવી સરળ છે. મુશ્કેલી ત્યારે થાય છે, જ્યારે કોઈ માણસની વાત ધીમે ધીમે એવી સ્થિતિમાં પહોંચી જાય કે, એની વાતને સવાલ કરવો જ ગુનો લાગે. એ માણસ અલ્લાહ નથી. એ દીન નો માલિક નથી. પણ લોકો એની દરેક વાતને એવા સ્વરે બોલવા લાગે છે, જાણે અલ્લાહે પોતે કહી હોય. પછી કોઈ પૂછે, “આ વાતનો પુરાવો શું છે?” જવાબ મળે, “બાવા સાહેબે કહ્યું છે.” “પણ કુરઆનમાં?” “બાવા સાહેબ સમજાવે છે.” “હદીસમાં?” “તમે એટલું તપાસવાનું શું કામ કરો છો?” “તો હું કોની વાત માનું?” “બાવા સાહેબની.” અહીંથી એક ખૂબ જ ખતરનાક ફેરફાર શરૂ થાય છે. માણસ માર્ગદર્શકમાંથી માપદંડ બની જાય છે. પહેલા માણસ કહેતો હતો, “અલ્લાહની વાત સમજવા માટે બાવા સાહેબને સાંભળીએ.” પછી કહેવા લાગ્યો, “બાવા સાહેબ કહે એટલે અલ્લાહની વાત હશે.” અને અંતે, “બાવા સાહેબની વાત સાથે કુરઆન મેળ ન ખાતું હોય તો મારી સમજ ખોટી હશે.” આ છેલ્લી લાઇન સૌથી ખતરનાક છે. કારણ કે અહીં માણસે પોતાની અકલ જ નહીં, પોતાની જવાબદારી પણ સોંપી દીધી. કુરઆન માણસને વારંવાર વિચારવા, સમજવા અને નિશાનીઓ પર ધ્યાન આપવા કહે છે. પણ જો કોઈ વ્યવસ્થા તમને કહે, “વિચારશો નહીં.” “સવાલ નહીં પૂછો.” “માત્ર માનો.” તો એક સવાલ તો થવો જ જોઈએ. અલ્લાહે અકલ શા માટે આપી? એક માણસે કહ્યું, “પણ બાવા સાહેબ આપણને દીન થી દૂર તો નથી કરતા.” મોમીને કહ્યું, “એ હું નથી કહેતો.” “તો?” “હું માત્ર એટલું પૂછું છું.” “જ્યારે બાવા સાહેબ અલ્લાહ તરફ લઈ જાય, ત્યારે હું એમની વાત સાંભળું.” “પણ જો એક દિવસ એવો આવે કે હું અલ્લાહને છોડીને બાવા સાહેબની વાત બચાવવા લાગું…” “તો મને રોકનાર કોણ?” સામેવાળાએ કહ્યું, “કુરઆન.” મોમીન હસ્યો. “બસ!” “એ જ તો વાત છે.” “કુરઆન માર્ગદર્શક છે.” “માણસ એની સમજ આપનાર હોઈ શકે.” “પણ માણસને કુરઆન કરતાં ઉપર મૂકી દઈએ…” “તો પછી આપણે કિતાબને નહીં, કિતાબની આસપાસ ઊભી કરેલી સત્તાને અનુસરી રહ્યા છીએ.” અને આ વાત માત્ર ધર્મમાં જ નહીં, દરેક સત્તામાં સાચી છે. જે દિવસે કોઈ માણસ કહે, “મારી વાત સાચી છે કારણ કે હું કહું છું,” એ દિવસે સવાલ કરવો જોઈએ. પણ જે માણસ કહે, “મારી વાતને પણ કુરઆન અને દલીલના માપદંડ પર તપાસો,” એ માણસથી ડરવાની જરૂર નથી. કારણ કે સત્યને સવાલથી ડર નથી લાગતો. સત્યને પુરાવાની જરૂર પડે છે. જૂઠને ડર હોય છે કે કોઈ પુરાવો માંગશે. અને કદાચ આ આખી સફરનો સૌથી મોટો સવાલ હવે આ છે, આપણે અલ્લાહની કિતાબને માપદંડ બનાવીને માણસને સમજીએ છીએ? કે માણસને માપદંડ બનાવીને કિતાબને સમજીએ છીએ? બન્ને રસ્તા દેખાવમાં ધાર્મિક હોઈ શકે. પણ મંઝિલ એકસરખી નથી. એપિસોડ ૨૦ કારૂન: પૈસા મારા, શક્તિ મારી, એટલે હું જ સાચો? શહેરમાં એક માણસ હતો. પૈસા ઘણાં હતા. ઘર મોટું. ગાડી મોટી. કપડાં મોંઘાં. લોકો એની આસપાસ ફરતા. કોઈ સલાહ માટે. કોઈ ફાયદા માટે. કોઈ ડરથી. અને કોઈ માત્ર એટલા માટે કે, “ભાઈ, આ માણસ બહુ મોટો છે.” એક દિવસ કોઈએ એને કહ્યું, “ભાઈ, આટલું બધું મળ્યું છે તો અલ્લાહનો શુક્ર કર.” એ હસ્યો. “શુક્ર?” “હા.” “શા માટે?” “કારણ કે અલ્લાહે આપ્યું છે.” એણે તરત જવાબ આપ્યો, “અલ્લાહે?” “હા.” એ હસ્યો. “તમને ખબર છે મને આ બધું કેવી રીતે મળ્યું?” “કેવી રીતે?” “મારી બુદ્ધિથી.” “મારી મહેનતથી.” “મારી કાબેલિયતથી.” કુરઆન આ પ્રકારના અહંકારની એક યાદગાર કહાણી કહે છે. એ માણસ હતો કારૂન. એને એટલી સંપત્તિ આપવામાં આવી હતી કે તેના ખજાનાની ચાવીઓ પણ શક્તિશાળી લોકો માટે ભારે પડતી હતી. જ્યારે એની પ્રજાએ એને કહ્યું કે, “અલ્લાહે તને જે આપ્યું છે, તેનાથી આખિરતનું ઘર શોધ.” તો એણે જવાબ આપ્યો, “મને આ બધું મારી પોતાની સમજ અને કાબેલિયતથી મળ્યું છે.” સૂરહ અલ-કસસ ૨૮:૭૬–૮૨. પછી શું થયું? જે સંપત્તિ જોઈને લોકો એની પાછળ ચાલતા હતા, એ જ સંપત્તિ એને બચાવી શકી નહીં. અલ્લાહે કારૂનને તેના ઘર સહિત જમીનમાં ધસાડી દીધો. જે લોકો ગઈકાલે એની જગ્યાએ ઊભા રહેવા માંગતા હતા, એ જ લોકો બીજા દિવસે કહેતા હતા, “અરે! અલ્લાહની કૃપા ન હોત તો અમે પણ આ જ હાલતમાં હોત.” હવે અહીં વાર્તા પૂરી થતી નથી. અહીંથી આપણો સવાલ શરૂ થાય છે. આજે કોઈ કહે છે, “મારી પાસે પૈસા છે એટલે હું મોટો છું.” એ કારૂનની શરૂઆત છે. કોઈ કહે, “મારી પાસે લોકો છે એટલે મારી વાત ચાલે.” આ પણ એ જ બીમારી છે. અને કોઈ કહે, “મારા અનુયાયીઓ એટલા છે કે હવે મારી વાતને કોણ સવાલ કરશે?” તો સવાલ વધુ ગંભીર બની જાય છે. કારણ કે પૈસાનો અહંકાર દેખાય છે. સત્તાનો અહંકાર પણ દેખાય છે. પણ ધાર્મિક સત્તાનો અહંકાર ઘણી વખત બહુ સુંદર કપડાં પહેરીને આવે છે. એ કહે છે, “આ મારું કહેવું નથી.” “આ દીન છે.” તમે પૂછો, “ક્યાં છે?” જવાબ આવે, “તમે સમજશો નહીં.” તમે ફરી પૂછો, “તો સમજાવો.” જવાબ આવે, “અમારા ઉપર વિશ્વાસ રાખો.” અને જો તમે ફરી પૂછો, “પણ અલ્લાહે ક્યાં ફરજ કરી છે?” તો વાત બદલાઈ જાય. હવે સવાલ દલીલનો નથી રહેતો. હવે સવાલ તમારી વફાદારીનો બની જાય છે. “તમે બાવા સાહેબ પર વિશ્વાસ નથી કરતા?” અરે ભાઈ! વિશ્વાસ અને અંધ અનુસરણ એક જ વસ્તુ નથી. કારૂનની સમસ્યા માત્ર પૈસા નહોતા. સમસ્યા એ હતી કે પૈસાએ એને પોતાની જાત વિશે ખોટી સમજ આપી. અને જ્યારે માણસને પોતાની સત્તા, સંપત્તિ અથવા અનુયાયીઓના કારણે એવું લાગવા લાગે કે, “મારી વાતને કોણ પડકારે?” ત્યારે એણે પોતાના પતનની શરૂઆત કરી દીધી હોય છે. આથી એક સવાલ દરેક ધાર્મિક સમાજે પોતાને પૂછવો જોઈએ. આપણે નેતાનું સન્માન કરીએ છીએ કે એની વાતને અલ્લાહના હુકમ જેટલી પવિત્ર બનાવી દઈએ છીએ? બન્નેમાં બહુ મોટો ફરક છે. સન્માનમાં નમ્રતા છે. અંધ અનુસરણમાં માણસ પોતાની અકલ સોંપી દે છે. સાચો માર્ગદર્શક તમને પોતાની પાસે બાંધીને નહીં રાખે. એ તમને અલ્લાહની તરફ લઈ જશે. અને કદાચ સૌથી સુંદર ઓળખ એ છે કે, જે માણસ ખરેખર અલ્લાહનો માર્ગ બતાવે છે, એ પોતાની જાતને મંઝિલ બનાવતો નથી. કારૂન પાસે ખજાનો હતો. ફિરઔન પાસે સત્તા હતી. બન્નેને લાગ્યું કે તેઓ બહુ મોટા છે. આજે આપણા માટે પ્રશ્ન માત્ર એટલો છે, આપણી પાસે શું છે જેના કારણે આપણે અલ્લાહ કરતાં કોઈ માણસની વાતને વધારે મહત્વ આપવા લાગ્યા છીએ? પૈસા? સંબંધ? જમાત? પદ? ડર? કે પછી માત્ર વર્ષોથી ચાલતી આવતી અકીદા? ઇતિહાસમાં મહાન દેખાતા લોકો ગાયબ થઈ ગયા. તેમની સત્તા ગાયબ થઈ. તેમની સંપત્તિ ગાયબ થઈ. પણ અલ્લાહની કિતાબમાં તેમની કહાણી રહી ગઈ. મહાન બનવા માટે નહીં. ચેતવણી બનવા માટે. એપિસોડ ૧૯ જ્યારે માણસ કહે: મારી વાત જ ઈબાદત છે એક જૂના કિસ્સાની વાત છે. એક એવો બાદશાહ હતો, જેને માત્ર એટલું ગમતું નહોતું કે લોકો તેની વાત માને. એને તો એ ગમતું હતું કે લોકો એની સામે માથું નમાવે. એને સવાલ ગમતા નહોતા. એને પોતાના કરતાં ઉપર કોઈ સત્તા ગમતી નહોતી. એટલે એક દિવસ એણે પોતાની પ્રજાને કહ્યું, “તમારા માટે મારા સિવાય બીજો કોઈ રબ હું જાણતો નથી.” એ ફિરઔન હતો. કુરઆન ફિરઔનનો આ અહંકાર માત્ર એક રાજાની કહાણી તરીકે નથી કહેતો. એ એક ચેતવણી છે. જ્યારે સત્તા માણસના હાથમાં આવે, ત્યારે માણસને પોતાની સત્તા ઈશ્વરની સત્તા જેવી લાગવા માંડે, એ દિવસથી પતનની શરૂઆત થાય છે. ફિરઔનને લાગ્યું હતું કે, “હું કહું એટલે લોકો માને.” “હું નક્કી કરું એટલે સાચું.” “હું જે કહું એ જ વ્યવસ્થા.” અને જે માણસ એની સામે અલ્લાહની વાત લઈને આવ્યો, એને ફિરઔન સ્વીકારી શક્યો નહીં. કારણ કે સમસ્યા માત્ર મૂસાની વાતમાં નહોતી. સમસ્યા એ હતી કે મૂસાની વાત ફિરઔનની સત્તાથી ઉપર હતી. કુરઆન કહે છે કે ફિરઔને જમીન પર અહંકાર કર્યો અને પોતાની પ્રજાને જૂથોમાં વહેંચી નાખી. અંતે અલ્લાહે તેને અને તેના સૈનિકોને સમુદ્રમાં ડૂબાડી દીધા. હવે સવાલ અહીંથી શરૂ થાય છે. આજે કોઈ ધાર્મિક નેતા પોતાને “રબ” કહે છે? ના. એવું તો કોઈ સમજદાર માણસ ખુલ્લેઆમ નહીં કહે. પણ સવાલ શબ્દનો નથી. સવાલ સત્તાનો છે. જો કોઈ માણસ કહે, “અલ્લાહનો હુકમ છે.” અને જ્યારે તમે પૂછો, “ક્યાં?” તો જવાબ મળે, “બાવા સાહેબે કહ્યું છે.” તો એક મિનિટ માટે રોકાઈને વિચારવું જોઈએ. અહીં અલ્લાહ બોલ્યા છે? કે માણસ અલ્લાહના નામે બોલી રહ્યો છે? બન્નેમાં જમીન-આસમાનનો ફરક છે. એક માણસે કહ્યું, “આ કામ કરવું જ પડશે.” મોમીને પૂછ્યું, “શા માટે?” જવાબ આવ્યો, “કારણ કે આ દીન છે.” “કુરઆનમાં ક્યાં છે?” “એટલું બધું પૂછવાની જરૂર નથી.” “હદીસમાં?” “તમે બહુ ઊંડા જાઓ છો.” “તો પછી ક્યાં છે?” થોડું મૌન. પછી જવાબ આવ્યો, “બાવા સાહેબ કહે છે.” મોમીને હળવું સ્મિત કર્યું. “અચ્છા…” “તો અલ્લાહનો હુકમ શોધતાં શોધતાં આપણે બાવા સાહેબ સુધી આવી પહોંચ્યા?” સામેનો માણસ ગુસ્સે થયો. “તું બાવા સાહેબની ઈજ્જત નથી કરતો?” મોમીને કહ્યું, “ઈજ્જત કરું છું.” “પણ એક વાતની ઈજ્જત હું વધારે કરું છું.” “કઈ?” “અલ્લાહના નામની.” “એટલે જ્યારે કોઈ માણસ પોતાની વાતને અલ્લાહના હુકમ તરીકે રજૂ કરે, ત્યારે હું સવાલ જરૂર કરીશ.” કારણ કે ઇતિહાસમાં મોટા મોટા સત્તાધીશો આવ્યા. કોઈએ કહ્યું, “હું તમારો સર્વોચ્ચ રબ છું.” કોઈએ પોતાની સંપત્તિ જોઈને કહ્યું, “મને જે મળ્યું છે, મારી પોતાની કાબેલિયતથી મળ્યું છે.” કોઈએ પોતાની સત્તા જોઈને સમજ્યું કે, “હવે મને કોઈ રોકી નહીં શકે.” પણ આજે તેઓ ક્યાં છે? તેમના મહેલો ક્યાં છે? તેમની સત્તા ક્યાં છે? તેમના ફરમાન ક્યાં છે? બાકી શું રહ્યું? કુરઆનમાં તેમની કહાણી. અને એ કહાણી પણ ગૌરવ માટે નહીં. ચેતવણી માટે. આથી વાત કોઈ એક બાવા સાહેબની નથી. વાત દરેક એવા માણસની છે, જેને લોકોનો આદર મળતાં મળતાં, પોતાની વાતને અલ્લાહની વાત સમજાવવાની આદત પડી જાય. અને વાત દરેક એવા અનુયાયીની પણ છે, જે ધીમે ધીમે એવું માનવા લાગે કે, “બાવા સાહેબની વાત ખોટી હોઈ જ નહીં શકે.” અરે ભાઈ… ફિરઔન પણ પોતાના સમયમાં ખોટો હોવાનું માનતો નહોતો! સવાલ એ નથી કે માણસ પોતાને સાચો માને છે કે નહીં. સવાલ એ છે કે, એની વાતને સાચી સાબિત કરવાનું માપદંડ શું છે? કુરઆન? દલીલ? કે માત્ર એટલું… “બાવા સાહેબે કહ્યું છે.” જો છેલ્લો જવાબ સાચો હોય, તો પછી સાવધાન. કારણ કે જ્યાં માણસની વાતને પ્રશ્ન વગર પવિત્ર બનાવી દેવામાં આવે, ત્યાં માણસ ધીમે ધીમે અલ્લાહનો બંદો રહેતો નથી. એ માણસનો બંદો બની જાય છે. અને ઇતિહાસ આપણને એક વાત વારંવાર શીખવે છે. જે સત્તા પોતાની સામે સવાલ સહન નથી કરતી, તે સત્તા ગમે તેટલી મોટી હોય, કાયમી નથી હોતી. ફિરઔન ગયો. તેના ફરમાન ગયા. તેની સત્તા ગઈ. પણ તેની કહાણી રહી. કેમ? કારણ કે અલ્લાહે તેને બચાવીને ઉદાહરણ બનાવ્યું નહીં. એને ડૂબાડીને ઉદાહરણ બનાવ્યું. તો હવે સવાલ આપણો છે. આપણે દીન ના બંદા છીએ કે કોઈ દીન ના નેતાના? કારણ કે બન્ને વચ્ચેનો ફરક… નામમાં નહીં, આજ્ઞામાં છે. એપિસોડ ૧૮ **અલ્લાહનો હુકમ કે માણસની સલાહ?** એક દિવસ મોમીન પોતાના મિત્ર પાસે ગયો. મિત્રે પૂછ્યું, “શું થયું?” મોમીને કહ્યું, “એક વાત સમજવી છે.” “ફરી સવાલ?” “હા ભાઈ, સવાલ પૂછવાથી તને હવે એલર્જી થઈ ગઈ છે?” મિત્ર હસ્યો. “બોલ.” મોમીને કહ્યું, “જો બાવા સાહેબ કોઈ વાત કહે, તો આપણે એને અલ્લાહનો હુકમ માનવો?” મિત્રે તરત કહ્યું, “જો દીન ની વાત હોય તો હા.” “સારું.” “પણ એ કેવી રીતે ખબર પડે કે દીન ની વાત છે?” મિત્ર થોડો અટક્યો. “બાવા સાહેબ દીન જાણે છે.” મોમીને કહ્યું, “એમને દીન નું જ્ઞાન હશે. હું એનો ઇનકાર નથી કરતો.” “તો પછી?” “મારી વાત એટલી છે કે…” “શું?” “અલ્લાહનો હુકમ અને આલિમની સલાહ — બંને એક જ વસ્તુ છે?” મિત્રે કહ્યું, “ના.” “તો પછી ફરક રાખવો જોઈએ ને?” “હા, પણ…” “એ જ ‘પણ’ મને સમજાતું નથી!” મિત્ર હસ્યો. મોમીને કહ્યું, “ચાલ, એક ઉદાહરણ આપું.” “આપ.” “ડોક્ટર કહે કે આ દવા લે.” “હા.” “હવે ડોક્ટર ભગવાન નથી ને?” “અરે ના!” “તો પણ આપણે એની વાત કેમ માનીએ?” “કારણ કે એને મેડિકલ જ્ઞાન છે.” “બરાબર.” “પણ જો ડોક્ટર કહે કે ‘હું જે કહું એ જ સાયન્સ છે’ તો?” મિત્ર બોલ્યો, “એ તો ખોટું.” મોમીને કહ્યું, “તો દીન માં પણ એવું જ નથી?” “માર્ગદર્શન આપનારનો આદર કરો.” “જ્ઞાન હોય તો એની વાત સાંભળો.” “પણ તેની દરેક વાતને અલ્લાહનો હુકમ બનાવી દો તો?” મિત્ર ચૂપ. મોમીને આગળ કહ્યું, “મને કોઈ માણસની સલાહથી વાંધો નથી.” “મને વાંધો ત્યારે થાય છે જ્યારે સલાહનું નામ ‘ફરજ’ થઈ જાય.” “સમજ્યો નહીં.” “ધારો કે કોઈ કહે, ‘મારા મત પ્રમાણે આ કરવું સારું છે.’” “બરાબર.” “હું વિચારું, સમજું અને પછી કરું.” “હા.” “પણ જો એ જ વાત એમ કહેવામાં આવે કે, ‘આ અલ્લાહનો હુકમ છે. સવાલ નહીં.’” “હા.” “તો હવે વાત બદલાઈ ગઈ ને?” મિત્રે ધીમેથી કહ્યું, “હા.” મોમીને કહ્યું, “કારણ કે હવે વાત માણસની નથી રહી.” “હવે એ વાત અલ્લાહના નામે કરવામાં આવી.” થોડી વાર બંને ચૂપ રહ્યા. પછી મિત્રે પૂછ્યું, “પણ જો ખરેખર અલ્લાહનો હુકમ હોય તો?” મોમીને તરત કહ્યું, “તો મને બતાવો.” “ક્યાં?” “કુરઆનમાં.” “અને જો સીધો ઉલ્લેખ ન હોય તો?” “તો પછી કહો કે આ સમજ છે, અભિપ્રાય છે, પરંપરા છે, અથવા કોઈ આલિમની વ્યાખ્યા છે.” “પણ એને સીધું અલ્લાહનો હુકમ કેમ કહીએ?” મિત્રે કહ્યું, “તું તો દરેક વાતમાં પુરાવો માંગે છે.” મોમીન હસ્યો. “દીન ની વાતમાં પુરાવો ન માંગું તો પછી શું માંગુ?” “અફવા?” “પરંપરા?” “ડર?” “કે પછી માત્ર એટલું કે ‘બધા કરે છે એટલે સાચું હશે’?” મિત્ર પાસે જવાબ નહોતો. મોમીને કહ્યું, “અલ્લાહની વાત હોય તો મને ખુશીથી માનવી છે.” “માણસની સલાહ હોય તો આદરથી સાંભળવી છે.” “પણ બન્નેને એક કરી દેવા નથી.” પછી મોમીને એક વાત કહી, “સાચો માર્ગદર્શક કદાચ એ નહીં હોય જે કહે…” “‘મારી વાત માનો.’” “સાચો માર્ગદર્શક તો કદાચ એ હશે જે કહે…” ‘મારી વાત સમજજો, અને પછી અલ્લાહની કિતાબના પ્રકાશમાં એને પરખજો.’ મિત્રે મોમીન તરફ જોયું. “પણ જો લોકો સવાલ કરવા લાગે તો વ્યવસ્થા કેવી રીતે ચાલશે?” મોમીન હસ્યો. “સવાલથી સત્ય તૂટતું હોય…” “તો કદાચ સમસ્યા સવાલમાં નથી.” “સમસ્યા સત્યની મજબૂતીમાં છે.” થોડી ક્ષણ શાંતિ રહી. પછી મોમીને કહ્યું, “એક વાત યાદ રાખજે.” “શું?” “અલ્લાહનો હુકમ હોય તો હું માથું નમાવીશ. માણસની સલાહ હોય તો હું વિચાર કરીશ. પણ માણસની સલાહને અલ્લાહનો હુકમ બનાવીને મારી પાસે લાવવામાં આવશે, તો હું સવાલ જરૂર પૂછીશ.” કારણ કે… ઈમાનનો અર્થ આંખ બંધ કરીને કોઈ માણસને માનવો નથી. ઈમાનનો અર્થ સત્ય સામે દિલથી નમવું છે. એપિસોડ ૧૭ **દીન સરળ હતો, આપણે મુશ્કેલ બનાવી દીધો** એક મોમીન પોતાના મિત્ર સાથે બેઠો હતો. મિત્રે પૂછ્યું, “તું હમણાં બહુ સવાલો પૂછવા લાગ્યો છે.” મોમીને હસીને કહ્યું, “હા, કારણ કે એક વાત સમજાતી નથી.” “શું?” “ઇસ્લામ અલ્લાહે આપ્યો છે ને?” “હા.” “કુરઆન અલ્લાહનું કલામ છે ને?” “હા.” “તો પછી એક વાત પૂછું?” “પૂછ.” “અલ્લાહે દીન આપ્યો કે દીન સાથે ફોર્મ પણ આપ્યાં?” મિત્ર થોડી વાર ચૂપ રહ્યો. “ફોર્મ?” “હા. એક કામ કરવું હોય તો પહેલા આ પૂછો. પછી એની પરવાનગી લો. પછી કોની પાસેથી કરવું એ પૂછો. પછી ક્યારે કરવું એ પૂછો. પછી કેટલું આપવું એ પૂછો.” મિત્ર બોલ્યો, “એ તો વ્યવસ્થા છે.” મોમીન હસ્યો. “બરાબર. પણ વ્યવસ્થા અને દીન એક જ વસ્તુ છે?” “એટલે?” “મારે અલ્લાહને યાદ કરવો છે. એમાં અલ્લાહ અને મારા વચ્ચે આટલી બધી કચેરી શા માટે?” મિત્ર બોલ્યો, “બાવા સાહેબને ખબર છે. આપણે એમની વાત માનવી જોઈએ.” મોમીને તરત કહ્યું, “માનવી જોઈએ. પણ એક વાત સમજવી પણ જોઈએ ને?” “શું?” “જો અલ્લાહે દીન આપ્યો છે, તો દીન સમજવા માટે માણસ મદદ કરી શકે. પણ માણસે દિનને એટલો મોટો કરી નાખવો જોઈએ કે અલ્લાહની વાત પાછળ રહી જાય?” મિત્ર ચૂપ. મોમીન આગળ બોલ્યો, “મને તો ક્યારેક લાગે છે કે દીન અલ્લાહે સરળ આપ્યો હતો.” “એવું કેમ લાગે છે?” “કારણ કે અલ્લાહ માણસને ઈબાદત, સચ્ચાઈ, ન્યાય, દયા અને સારા કામ તરફ બોલાવે છે.” “હા.” “પણ આપણે શું કરીએ છીએ?” “શું?” “એક સરળ વાતને પહેલા નિયમ બનાવીએ.” “પછી?” “નિયમને ઉપનિયમ બનાવીએ.” “પછી?” “ઉપનિયમને ખાસ નિયમ બનાવીએ.” મિત્ર હસવા લાગ્યો. મોમીને કહ્યું, “અને છેલ્લે?” “શું?” “એ નિયમ સમજવા માટે પણ પરવાનગી લેવી પડે!” બંને હસી પડ્યા. થોડી વાર પછી મોમીન ગંભીર થઈને બોલ્યો, “મજાક પોતાની જગ્યાએ છે. પણ વાત ખરેખર ગંભીર છે.” “કઈ વાત?” “દીનનો હેતુ શું છે? માણસને અલ્લાહની નજીક લાવવો કે માણસને માણસોની વ્યવસ્થામાં એટલો વ્યસ્ત કરી દેવો કે અલ્લાહ વિશે વિચારવાનો સમય જ ન રહે?” મિત્રે ધીમેથી કહ્યું, “પણ બધા નિયમો ખોટા તો નથી ને?” “મેં એવું ક્યારે કહ્યું?” “તો પછી?” “નિયમ ખોટો છે કે સાચો, એ અલગ સવાલ છે. મારો સવાલ એ છે કે એ નિયમ અલ્લાહનો છે કે માણસે બનાવ્યો છે?” મિત્રે કહ્યું, “એ કેવી રીતે ખબર પડે?” મોમીને કહ્યું, “એ જ તો સવાલ પૂછવાનો અધિકાર છે.” થોડી ક્ષણ શાંતિ રહી. પછી મોમીને કહ્યું, “કુરઆનમાં અલ્લાહ દિનમાં અનાવશ્યક મુશ્કેલીનો ભાર માણસ પર નાખવા માંગતો નથી — આ વાતનો ભાવ સ્પષ્ટ છે. તો પછી આપણે પોતાની બનાવેલી મુશ્કેલીઓને દીનનું નામ આપીએ, એ પહેલાં બે વાર વિચારવું જોઈએ.” મિત્રે માથું હલાવ્યું. “એટલે તારો કહેવાનો મતલબ એ છે કે બધું જ ખોટું છે?” મોમીન હસ્યો. “ના ભાઈ.” “તો?” “મારો મતલબ એટલો જ છે…” “શું?” “અલ્લાહે દીન આપ્યો છે.” “હા.” “માણસોએ તેની સમજ આપી.” “હા.” “પણ સમજ આપનાર અને દીન આપનાર એક જ થઈ જાય…” મિત્ર તરત બોલ્યો, “તો?” મોમીને ધીમેથી કહ્યું, “તો પછી આપણે દીનને નથી માનતા. આપણે દીનના નામે માણસને માનવા લાગીએ છીએ.” આ વખતે મિત્ર પાસે કોઈ જવાબ નહોતો. મોમીન ઊભો થયો અને બોલ્યો, “સવાલ દીન મુશ્કેલ છે કે સરળ એનો નથી.” “તો કયો છે?” “સવાલ એ છે કે દીન ખરેખર અલ્લાહનો છે કે તેમાં આપણે પોતાની કેટલી વસ્તુઓ ઉમેરી દીધી છે.” અને કદાચ સૌથી મોટો સવાલ એ છે… દીનને સમજવા માટે આપણે કુરઆન તરફ જઈએ છીએ કે માણસ તરફ? એપિસોડ ૧૬ **દીન અને નેતા વચ્ચેનો ફરક** એક દિવસ એક મોમીને પોતાના મિત્રને પૂછ્યું, “ભાઈ, તું ઇસ્લામને માને છે?” મિત્રે કહ્યું, “હા, બિલકુલ.” મોમીને પૂછ્યું, “કુરઆનને માને છે?” “હા.” “રસૂલુલ્લાહને માને છે?” “હા.” “અલ્લાહને માને છે?” “અલ્હમદુલિલ્લાહ, હા.” મોમીને કહ્યું, “તો પછી એક વાત સમજાતી નથી.” “શું?” “જ્યારે બાવા સાહેબની કોઈ વાત આવે છે, ત્યારે તું તરત કહે છે, ‘બાવા સાહેબે કહ્યું છે એટલે એ સાચું જ હશે.’” મિત્રે કહ્યું, “એમની વાત દીનની વાત છે.” મોમીને પૂછ્યું, “દીનની વાત છે?” “હા.” “તો દીન ક્યાંથી આવ્યો?” “અલ્લાહ પાસેથી.” “અને દીનનો મૂળ સ્ત્રોત?” “કુરઆન.” મોમીને કહ્યું, “તો પછી એક નાની સમસ્યા છે.” “કઈ?” “જો દરેક વાતને દીન કહેવામાં આવે, તો દીન અને બાવા સાહેબની વાત વચ્ચેનો ફરક ક્યાં રહ્યો?” મિત્ર ચૂપ. મોમીને આગળ કહ્યું, “માર્ગદર્શક દીન શીખવી શકે.” “આલિમ સમજાવી શકે.” “વિદ્વાન અર્થ સમજાવી શકે.” “પણ કોઈ માણસ પોતે દીન બની જાય, એ તો અલગ વાત છે.” આપણે ઘણી વાર એક મોટી ભૂલ કરીએ છીએ. કોઈ માણસ આપણને અલ્લાહની વાત સમજાવે છે. આપણે તેનો આદર કરીએ છીએ. ધીમે ધીમે તેનો આદર એટલો વધી જાય છે કે, તેની દરેક વાતને અલ્લાહની વાત માનવા લાગીએ છીએ. પછી એક દિવસ એવો આવે છે, જ્યારે કુરઆન અને માણસની વાત વચ્ચે તફાવત દેખાતો જ નથી. અને ત્યારે સમસ્યા શરૂ થાય છે. મોમીને કહ્યું, “જો બાવા સાહેબ કહે કે કુરઆન એવું કહે છે, તો મને કુરઆનમાં જોવા દો.” “જો વાત સાચી હશે, તો મને પણ સત્ય સ્વીકારવામાં આનંદ થશે.” “પણ ‘બાવા સાહેબે કહ્યું’ એ પુરાવો નથી.” મિત્રે પૂછ્યું, “તો બાવા સાહેબનો આદર ન કરવો?” મોમીને કહ્યું, “આદર કેમ નહીં?” “આદર કરો.” “સાંભળો.” “શીખો.” “સલાહ લો.” “પણ દીન અને માણસને એક ન કરો.” કારણ કે શિક્ષક રસ્તો બતાવી શકે છે. પણ રસ્તો શિક્ષક નથી. નકશો રસ્તો બતાવી શકે છે. પણ નકશો પોતે મંઝિલ નથી. એ જ રીતે કોઈ ધાર્મિક નેતા આપણને દીન સમજાવી શકે, પણ તે દીનનો માલિક બની શકતો નથી. કુરઆન કહે છે, “આજે મેં તમારા માટે તમારો દીન પૂર્ણ કર્યો.” સૂરહ અલ-માઇદહ ૫:૩ મોમીને કહ્યું, “જ્યારે અલ્લાહ કહે છે કે દીન પૂર્ણ થયો, તો પછી દરેક નવી માનવીય વાતને દીનનો ફરજિયાત ભાગ બનાવવાની જરૂર શા માટે?” અને અહીંથી સાચો સવાલ શરૂ થાય છે. "શું આપણે ઇસ્લામને અનુસરી રહ્યા છીએ? કે ઇસ્લામના નામે ચાલતી એક માનવીય વ્યવસ્થાને?" બન્ને વચ્ચે ફરક છે. અને કદાચ એ ફરક સમજવો, આ આખી સફરનું સૌથી મહત્વનું પગલું છે. એપિસોડ ૧૫ **વફાદારી અલ્લાહ પ્રત્યે કે વ્યક્તિ પ્રત્યે?** એક દિવસ એક મોમીને બાવા સાહેબના એક અનુયાયીને પૂછ્યું, “તમે બાવા સાહેબને એટલા વફાદાર કેમ છો?” એણે તરત જવાબ આપ્યો, “કારણ કે બાવા સાહેબ જે કહે એ અમે માનીએ.” મોમીને પૂછ્યું, “જો બાવા સાહેબ કોઈ એવી વાત કહે જે કુરઆન સાથે મેળ ન ખાય તો?” એણે કહ્યું, “એ શક્ય જ નથી.” મોમીને પૂછ્યું, “અને જો ક્યારેય એવું લાગે તો?” જવાબ આવ્યો, “તો મારી સમજ ખોટી હશે.” મોમીને કહ્યું, “એટલે બાવા સાહેબ ખોટા હોઈ શકે નહીં, પણ તમે ખોટા હોઈ શકો?” “હા.” મોમીને ફરી પૂછ્યું, “આ વફાદારી છે? કે પછી વ્યક્તિને ભૂલથી પર રાખવાની શરૂઆત?” થોડીવાર શાંતિ રહી. પછી મોમીને કહ્યું, “વફાદારીનો અર્થ એ નથી કે આપણે કોઈ માણસની દરેક વાત આંખ બંધ કરીને માની લઈએ.” “સાચી વફાદારી સત્ય સાથે હોવી જોઈએ.” “અને સત્ય અલ્લાહનું છે, કોઈ માણસની મિલકત નથી.” કુરઆન કહે છે, “હે ઈમાનવાળાઓ! અલ્લાહ માટે ન્યાય પર અડગ રહો અને ન્યાયની સાક્ષી આપો, ભલે તે તમારા પોતાના વિરુદ્ધ હોય.” સૂરહ અન-નિસા ૪:૧૩૫ મોમીને કહ્યું, “જુઓ, અહીં અલ્લાહ આપણને પોતાના વિરુદ્ધ પણ સત્યની સાક્ષી આપવા કહે છે.” “તો જો ક્યારેક પોતાના નેતા વિશે સવાલ ઊભો થાય, તો સત્ય છોડીને વફાદારી પસંદ કરવી કેવી રીતે યોગ્ય થઈ શકે?” અનુયાયીએ કહ્યું, “પણ બાવા સાહેબ આપણને દીન શીખવે છે.” મોમીને કહ્યું, “શીખવે છે તો શીખો.” “આદર કરો.” “સલાહ લો.” “પણ પોતાની અક્કલ અલ્લાહને પાછી આપી દીધી હોય એમ કેમ જીવો?” “શિક્ષકનો આદર અને અંધ અનુસરણ વચ્ચે ફરક છે.” “નેતૃત્વ અને માલિકી વચ્ચે ફરક છે.” “માર્ગદર્શન અને નિયંત્રણ વચ્ચે પણ ફરક છે.” અનુયાયીએ પૂછ્યું, “તો પછી વફાદારી કોની?” મોમીને કહ્યું, “સૌથી પહેલા અલ્લાહની.” “પછી સત્યની.” “પછી ન્યાયની.” “અને જે માણસ આપણને સત્ય અને અલ્લાહ તરફ લઈ જાય, તેનો આદર જરૂર કરો.” “પણ જો કોઈ દિવસ માણસ અને સત્ય વચ્ચે પસંદગી કરવી પડે, તો માણસને નહીં, સત્યને પસંદ કરો.” કારણ કે માણસ બદલાઈ શકે છે. માણસ ભૂલ કરી શકે છે. માણસને સત્તા ગમવા લાગી શકે છે. માણસ પોતાના ફાયદાને દીનનું નામ પણ આપી શકે છે. પણ સત્યને કોઈ વ્યક્તિની સહીની જરૂર નથી. અને અલ્લાહના હુકમને કોઈ માણસની મંજૂરીની જરૂર નથી. એટલે આગલી વાર જ્યારે કોઈ પૂછે, “તમે બાવા સાહેબના વફાદાર છો?” ત્યારે કદાચ જવાબ આવો હોવો જોઈએ, “હું કોઈ માણસનો અંધ વફાદાર નથી. હું અલ્લાહ અને સત્યનો વફાદાર છું. બાવા સાહેબ સત્યની સાથે હોય, તો હું તેમની સાથે છું. પણ સત્યની જગ્યાએ કોઈ માણસને બેસાડવો હોય, તો ત્યાં હું ઊભો નહીં રહું.” એપિસોડ ૧૪ **સત્ય બોલવું ગદ્દારી છે કે ઈમાનદારી?** એક દિવસ એક મોમીને જમાતની એક સભામાં હાથ ઊંચો કર્યો. તેણે કહ્યું, “મારે એક વાત કહેવી છે.” બધા લોકો શાંત થઈ ગયા. બાવા સાહેબના એક પ્રતિનિધિએ કહ્યું, “કહો, શું વાત છે?” મોમીને કહ્યું, “મને લાગે છે કે આપણે એક બાબતમાં ખોટી દિશામાં જઈ રહ્યા છીએ.” આટલું સાંભળતા જ વાતાવરણ બદલાઈ ગયું. એક ભાઈએ કહ્યું, “તમે જમાતની વિરુદ્ધ બોલો છો?” મોમીને કહ્યું, “ના.” બીજાએ કહ્યું, “તો પછી બાવા સાહેબની વિરુદ્ધ બોલો છો?” મોમીને કહ્યું, “ના.” ત્રીજાએ કહ્યું, “તો પછી આ વાત જાહેરમાં કેમ કરો છો?” મોમીને થોડું વિચારીને કહ્યું, “કારણ કે જો વાત સાચી હોય, તો તે કહેવી જોઈએ.” “અને જો વાત ખોટી હોય, તો મને સમજાવવી જોઈએ.” “પણ સવાલ એ કેમ બની ગયો કે હું કોની વિરુદ્ધ છું?” એક વૃદ્ધ ભાઈએ કહ્યું, “બેટા, જમાતમાં આવી વાતો કરવાથી ફૂટ પડે.” મોમીને જવાબ આપ્યો, “સત્ય બોલવાથી ફૂટ પડે છે? કે સત્ય બોલનારને દુશ્મન બનાવવાથી ફૂટ પડે છે?” ફરી શાંતિ. કારણ કે ઘણી વખત કોઈ વ્યક્તિને ખોટી વાતનો જવાબ આપવો મુશ્કેલ નથી હોતો. પણ સત્ય બોલનારને ચૂપ કરાવવું સરળ લાગે છે. પછી વાતનો જવાબ આપવાને બદલે, માણસ પર સવાલ શરૂ થાય છે. “એ કોણ છે?” “એનો ઈરાદો શું છે?” “એ કોના કહેવાથી બોલે છે?” “એ જમાતને નુકસાન કેમ કરવા માગે છે?” અને ધીમે ધીમે મૂળ સવાલ ગાયબ થઈ જાય છે. વાત ખોટી છે કે સાચી? એના બદલે ચર્ચા શરૂ થાય છે, વાત કરનાર વફાદાર છે કે ગદ્દાર? મોમીને કહ્યું, “જો હું ખોટું બોલું છું, તો મારી વાત ખોટી સાબિત કરો.” “પણ જો મારી વાત સાચી હોય, તો મને ગદ્દાર કહીને સત્ય બદલાઈ જશે?” કુરઆન માણસને ન્યાય અને સત્યની સાક્ષી બનવાની શીખ આપે છે. એટલે સત્ય ક્યારેક પોતાના માણસ સામે પણ બોલવું પડે. ક્યારેક પોતાના સમાજ સામે પણ. અને ક્યારેક પોતાના પ્રિય નેતા સામે પણ. કારણ કે સત્યનો અર્થ એ નથી કે, જે સાંભળીને બધા ખુશ થાય. સત્યનો અર્થ એ છે કે, જે સાચું હોય. મોમીને છેલ્લે કહ્યું, “હું જમાતનો દુશ્મન નથી.” “હું કોઈ માણસનો દુશ્મન નથી.” “પણ હું ખોટને માત્ર એટલા માટે સાચી નહીં કહું, કે ખોટ કોઈ શક્તિશાળી માણસ પાસેથી આવી છે.” “અને હું સત્યને માત્ર એટલા માટે ચૂપ નહીં રાખું, કે સત્ય બોલવાથી કોઈ નારાજ થશે.” કારણ કે જે જમાત સત્યથી ડરે, તેને પોતાની તાકાત વિશે વિચારવું જોઈએ. અને જે નેતા સવાલથી ડરે, તેને પોતાના જવાબ વિશે વિચારવું જોઈએ. કદાચ સૌથી મોટી ગદ્દારી સત્ય બોલવી નથી. સૌથી મોટી ગદ્દારી એ છે કે માણસને ખબર હોય કે કંઈક ખોટું છે, પણ પોતાના ફાયદા, પોતાના ડર, અથવા પોતાની સભ્યતા બચાવવા માટે, તેને સાચું કહીને જીવતો રહે. એપિસોડ ૧૩ **બાવા સાહેબની ખુશી કે અલ્લાહની રઝા?** એક દિવસ એક મોમિનને કોઈએ પૂછ્યું, “ભાઈ, તું આ કામ કેમ કરે છે?” મોમિને કહ્યું, “બાવા સાહેબ ખુશ થશે.” બીજા દિવસે તેને પૂછવામાં આવ્યું, “તું આ કામ કેમ નથી કરતો?” મોમિને કહ્યું, “બાવા સાહેબ નારાજ થશે.” ત્રીજા દિવસે કોઈએ પૂછ્યું, “તું આટલા પૈસા કેમ આપે છે?” જવાબ આવ્યો, “બાવા સાહેબ ખુશ થશે.” એક નાનકડો છોકરો આ બધું સાંભળતો હતો. તેણે નિર્દોષતાથી પૂછ્યું, “પણ અલ્લાહ ખુશ થશે?” બધા થોડા સમય માટે ચૂપ થઈ ગયા. છોકરાએ ફરી પૂછ્યું, “અપણે દરેક કામ પહેલાં બાવા સાહેબ શું કહેશે એ વિચારીએ છીએ. પણ અલ્લાહ શું કહેશે એ ક્યારે વિચારીએ છીએ?” હવે આ સવાલ નાનો નહોતો. કારણ કે માણસ જે વસ્તુથી સૌથી વધારે ડરે છે, અને જેને સૌથી વધારે ખુશ કરવા માંગે છે, એ જ વસ્તુ ધીમે ધીમે તેની જિંદગીનું કેન્દ્ર બની જાય છે. ઇસ્લામનો સવાલ બહુ સરળ છે. હું કોને ખુશ કરવા જીવું છું? લોકોને? સમાજને? કોઈ ધાર્મિક નેતાને? કે અલ્લાહને? કુરઆન કહે છે, “જો તમે અલ્લાહની રઝા ઇચ્છો છો, તો અલ્લાહનો માર્ગ અપનાવો.” મોમિને વિચાર્યું, “મારી જિંદગીનો સૌથી મોટો હેતુ કોઈ માણસની ખુશી હોઈ શકે નહીં. કારણ કે માણસ આજે ખુશ હોય, કાલે નારાજ પણ થઈ શકે.” પણ અલ્લાહનો ન્યાય, અલ્લાહની રહેમ, અને અલ્લાહની જવાબદારી, કોઈ માણસની પસંદ અને નાપસંદ પર આધારિત નથી. એક દિવસ મોમિન ફરી બાવા સાહેબ પાસે ગયો. તેણે પૂછ્યું, “બાવા સાહેબ, જો હું એક એવું કામ કરું જેનાથી તમે નારાજ થાઓ, પણ અલ્લાહ રાજી થાય, તો હું કોને પસંદ કરું?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “આવો સવાલ કેમ?” મોમિને કહ્યું, “કારણ કે દરેક મોમિનને એક દિવસ આ સવાલનો જવાબ આપવો પડશે.” “હું અલ્લાહને ખુશ કરવા જીવ્યો હતો?” “કે પછી હું સતત કોઈ માણસની ખુશી મેળવવામાં વ્યસ્ત રહ્યો?” માર્ગદર્શકનો આદર કરવો સારી વાત છે. શિક્ષક પાસેથી શીખવું સારી વાત છે. વડીલની સલાહ માનવી પણ સારી વાત છે. પણ જ્યારે કોઈ માણસની ખુશી મેળવવી, અલ્લાહની ખુશી મેળવવા કરતાં વધારે મહત્વપૂર્ણ બની જાય, ત્યારે થોભીને વિચારવું જોઈએ. કારણ કે ત્યાંથી ઇબાદતનું કેન્દ્ર બદલાવા લાગે છે. અને કદાચ સૌથી મોટો સવાલ એ નથી કે, “બાવા સાહેબ મારાથી ખુશ છે કે નહીં?” સૌથી મોટો સવાલ એ છે, “જો આજે મને અલ્લાહ સામે ઊભું રહેવું પડે, તો શું હું કહી શકીશ કે મેં જે કર્યું, એ માત્ર માણસને ખુશ કરવા માટે નહોતું, પણ અલ્લાહને રાજી કરવા માટે હતું?” અને કદાચ સાચા ઈમાનની શરૂઆત ત્યાંથી થાય છે, જ્યાં માણસ પોતાની જિંદગીના દરેક મોટા નિર્ણય પહેલાં પૂછે, “લોકો શું કહેશે?” નહીં. “બાવા સાહેબ શું કહેશે?” નહીં. પણ, “અલ્લાહ શું કહેશે?” એપિસોડ ૧૨ **જમાતની એકતા: પ્રેમથી કે ડરથી?** એક દિવસ જમાતના એક મોટા ભાઈએ કહ્યું, “આપણી જમાતની સૌથી મોટી તાકાત શું છે, ખબર છે?” બધાએ એકસાથે જવાબ આપ્યો, “એકતા!” બાવા સાહેબ ખુશ થયા. “વાહ! બસ, આ જ તો આપણું ગૌરવ છે.” પાછળ બેઠેલો એક મોમિન ધીમેથી ઊભો થયો. તેણે પૂછ્યું, “એક નાનો સવાલ છે.” બધા તેની તરફ જોવા લાગ્યા. “આપણી એકતા પ્રેમથી છે કે ડરથી?” એકદમ શાંતિ. બાવા સાહેબે કહ્યું, “આ કેવો સવાલ?” મોમિને કહ્યું, “જો પ્રેમથી છે, તો સવાલ પૂછવાથી એકતા કેમ તૂટી જાય?” કોઈ જવાબ નહીં. તેણે આગળ પૂછ્યું, “જો કોઈ ભાઈ અલગ વિચાર રાખે, તો આપણે તેની સાથે વાત કરીએ છીએ?” “કે પછી કહીએ છીએ કે તે જમાતની એકતા તોડે છે?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “અલગ વિચારોથી ફૂટ પડે.” મોમિને કહ્યું, “પણ અલગ વિચાર ફૂટ પાડે છે કે અલગ વિચાર રાખનારને બહાર કરવાથી ફૂટ પડે છે?” હવે વાત થોડી મુશ્કેલ થઈ ગઈ. કારણ કે એકતા અને એકસરખાપણું એક વસ્તુ નથી. બધા લોકો એકસરખું વિચારે, એને એકતા કહેવાય? કે બધા લોકો અલગ હોવા છતાં એકબીજાનો આદર કરે, એને એકતા કહેવાય? એક નાનકડા છોકરાએ પૂછ્યું, “બાવા સાહેબ, જો બધાને એક જ વાત બોલવી પડે, તો એને એકતા કહેવાય કે પરીક્ષા?” બધા હસવા લાગ્યા. બાવા સાહેબ હસ્યા નહીં. મોમિને કહ્યું, “સાચી એકતા ત્યાં હોય છે જ્યાં હું તમારાથી અસહમત થઈ શકું, પણ તમે મને તમારો દુશ્મન ન બનાવો.” “હું સવાલ પૂછી શકું, પણ તમે મારી નિષ્ઠા ઉપર શંકા ન કરો.” “હું કોઈ બાબતમાં અલગ સમજણ રાખી શકું, પણ તમે મારા અને અલ્લાહ વચ્ચે દીવાલ ન ઊભી કરો.” કુરઆન માણસોને ન્યાય, ભલાઈ અને એકબીજા પ્રત્યે સારા વર્તનની શીખ આપે છે. એટલે એકતાનો અર્થ એ ન હોવો જોઈએ કે, એક માણસ બોલે, અને હજારો લોકો માત્ર માથું હલાવે. એને એકતા નહીં, એકતરફી મૌન પણ કહી શકાય. બાવા સાહેબે કહ્યું, “પણ જો દરેક માણસ પોતાનો મત રાખવા લાગશે, તો વ્યવસ્થા કેવી રીતે ચાલશે?” મોમિને સ્મિત કરીને કહ્યું, “વ્યવસ્થા ચલાવવા માટે મશીન જોઈએ. જમાત બનાવવા માટે માણસો જોઈએ.” ફરી શાંતિ. કારણ કે મશીનને સવાલ નથી. મશીનને વિચાર નથી. મશીન ફક્ત આદેશ માને છે. પણ માણસને અલ્લાહે અક્કલ આપી છે. વિચારવાની ક્ષમતા આપી છે. સાચું અને ખોટું ઓળખવાની જવાબદારી આપી છે. એટલે કદાચ સાચી જમાતની એકતા ત્યાંથી શરૂ થાય છે, જ્યાં લોકો એકબીજાથી ડરતા નથી. જ્યાં લોકો સવાલ પૂછતા ડરતા નથી. જ્યાં અસહમતિને બગાવત માનવામાં આવતી નથી. અને જ્યાં એકતાનો આધાર એક માણસનો ડર નહીં, પણ અલ્લાહનો પ્રેમ અને એકબીજા પ્રત્યેનો આદર હોય. કારણ કે ડરથી લોકો એક જગ્યાએ ઊભા રહી શકે. પણ પ્રેમથી જ લોકો સાચા અર્થમાં સાથે રહી શકે. એપિસોડ ૧૧ **જમાતમાંથી બહાર કરવાનો ડર: અલ્લાહનો હુકમ કે માણસની સજા?** એક દિવસ એક મોમીને એક સવાલ પૂછ્યો. સવાલ બહુ મોટો નહોતો. તેણે ફક્ત કહ્યું, “મારે સમજવું છે કે આ નિયમ અલ્લાહનો હુકમ છે કે માણસોનો બનાવેલો નિયમ?” આ સવાલ સાંભળતા જ આસપાસના લોકો ગભરાઈ ગયા. એક ભાઈએ ધીમેથી કહ્યું, “આવો સવાલ ન પૂછતા.” મોમીને પૂછ્યું, “કેમ?” જવાબ આવ્યો, “જમાતમાંથી બહાર કરી દેશે.” મોમીને થોડું વિચાર્યું. પછી પૂછ્યું, “મને જમાતમાંથી બહાર કરશે?” “હા.” “અને અલ્લાહમાંથી પણ બહાર કરશે?” બધા ચૂપ. મોમીને ફરી પૂછ્યું, “જમાતનો દરવાજો માણસ બંધ કરી શકે. પણ અલ્લાહનો દરવાજો પણ?” આ સવાલનો જવાબ કોઈ પાસે નહોતો. કારણ કે ઘણી વખત સૌથી મોટો ડર અલ્લાહનો નથી હોતો. સમાજનો હોય છે. “લોકો શું કહેશે?” “પરિવાર શું કરશે?” “લગ્નમાં શું થશે?” “મસ્જિદમાં જવા દેશે?” “જમાતમાં બેસવા દેશે?” અને ધીમે ધીમે એક માણસ પોતાની માન્યતા નહીં, પોતાની સભ્યતા બચાવવા માટે જીવવા લાગે છે. પણ ઇસ્લામમાં એક મૂળભૂત સવાલ છે. મારો સંબંધ સૌથી પહેલા કોની સાથે છે? કોઈ સંસ્થા સાથે? કોઈ સમાજ સાથે? કોઈ ધાર્મિક નેતા સાથે? કે અલ્લાહ સાથે? કુરઆન કહે છે, “અને અલ્લાહની દોરીને મજબૂતીથી પકડી રાખો અને અલગ અલગ ન થાઓ.” સૂરહ આલે ઇમરાન ૩:૧૦૩ મોમીને વિચાર્યું, “અલ્લાહની દોરી પકડવાની વાત છે. કોઈ માણસની દોરી પકડવાની નહીં.” જમાત સારી વસ્તુ હોઈ શકે. સમાજ જરૂરી હોઈ શકે. એકબીજાની મદદ કરવી પણ ઇસ્લામનો સુંદર ભાગ છે. પણ જ્યારે જમાત માણસને અલ્લાહથી નજીક કરવાના બદલે, માણસને ડરથી કાબૂમાં રાખવાનું સાધન બની જાય, ત્યારે વિચારવું જરૂરી છે. મોમીને કહ્યું, “જો હું ખોટો હોઉં, તો મને કુરઆનથી સમજાવો.” “દલીલથી સમજાવો.” “સારી વાતથી સમજાવો.” “પણ મને એકલો કરી દેવાની ધમકી કેમ?” એક વૃદ્ધ વ્યક્તિએ કહ્યું, “કારણ કે જો એક માણસ સવાલ પૂછશે, તો બીજા પણ પૂછવા લાગશે.” મોમીને કહ્યું, “તો પછી ડર સવાલનો નથી.” “ડર જવાબનો છે.” આસપાસ ફરી શાંતિ થઈ ગઈ. કારણ કે જે વ્યવસ્થા સત્ય પર ઊભી હોય, તેને એક માણસના સવાલથી ડર લાગતો નથી. પણ જે વ્યવસ્થા માણસોના ડર પર ઊભી હોય, તેને એક સવાલ પૂછનાર માણસ પણ ખતરનાક લાગે છે. મોમીને છેલ્લે કહ્યું, “તમે મને તમારી જમાતમાંથી બહાર કરી શકો છો.” “મારી સાથે વાત કરવાનું બંધ કરી શકો છો.” “મને સામાજિક રીતે એકલો કરવાનો પ્રયાસ પણ કરી શકો છો.” “પણ મારા અને અલ્લાહ વચ્ચેનો સંબંધ, કોઈ માણસ રદ કરી શકતો નથી.” અને કદાચ એ દિવસે મોમીને એક મોટી વાત સમજી. જમાતમાંથી બહાર થવાનો ડર કદાચ થોડા સમય માટે માણસને ચૂપ કરાવી શકે. પણ અલ્લાહને શોધવાનું બંધ કરાવી શકતો નથી. એપિસોડ ૧૦ **સવાલ પૂછવો બગાવત છે કે ઈમાનની નિશાની?** એક દિવસ એક મોમીને ખૂબ નાનો સવાલ પૂછ્યો. “બાવા સાહેબ, આ વાત કુરઆનમાં ક્યાં લખી છે?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “તમે સવાલ કેમ પૂછો છો?” મોમીને કહ્યું, “સમજવા માટે.” બાવા સાહેબે કહ્યું, “પણ તમને અમારા ઉપર વિશ્વાસ નથી?” મોમીને કહ્યું, “વિશ્વાસ અને સવાલ બન્ને સાથે રહી શકે.” બાવા સાહેબે કહ્યું, “સાચા મોમીન સવાલ નથી પૂછતા.” મોમીને કહ્યું, “તો પછી કુરઆનમાં આટલી વાર ‘શું તમે વિચારતા નથી?’ કેમ પૂછવામાં આવ્યું છે?” બાવા સાહેબ થોડા ગંભીર થયા. મોમીને આગળ કહ્યું, “જો વિચારવાનું નથી, તો અક્કલ શા માટે આપી?” “જો સમજવાનું નથી, તો કુરઆન શા માટે આપ્યું?” “અને જો સવાલ પૂછવાનો નથી, તો સત્ય અને ખોટું ઓળખવાનું કેવી રીતે?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “બહુ સવાલ કરવાથી માણસ ગેરમાર્ગે જઈ શકે.” મોમીને હસીને કહ્યું, “અને એક પણ સવાલ ન કરવાથી?” આ વખતે સવાલનો જવાબ નહોતો. કારણ કે સવાલ પૂછનાર માણસને કાબૂમાં રાખવો મુશ્કેલ હોય છે. જે માણસ માત્ર સાંભળે છે, તેને જે કહો તે માની શકે. પણ જે માણસ પૂછે છે, “કેમ?” “ક્યાં લખ્યું છે?” “પુરાવો શું છે?” તેને ડરાવવો થોડો મુશ્કેલ બને છે. કુરઆન વારંવાર માણસને વિચારવા, સમજવા અને નિશાનીઓ પર ધ્યાન આપવા કહે છે. કુરઆનનો એક મૂળભૂત સંદેશ એ છે કે માણસ આંખ બંધ કરીને ચાલે નહીં. તો પછી કોઈ ધાર્મિક વ્યવસ્થા સવાલને બગાવત કેમ બનાવે? કદાચ કારણ બહુ સરળ છે. જે સત્તા પુરાવા પર ઊભી હોય, તે સવાલથી ડરતી નથી. પણ જે સત્તા માત્ર “અમારા ઉપર વિશ્વાસ રાખો” પર ઊભી હોય, તેને દરેક સવાલમાં ખતરો દેખાય છે. મોમીને અંતે બાવા સાહેબને કહ્યું, “હું સવાલ એટલા માટે નથી પૂછતો કે મને લડવું છે.” “હું સવાલ એટલા માટે પૂછું છું કે મને સમજવું છે.” “અને જો કોઈ વાત સાચી છે, તો સવાલ તેને નબળી નહીં બનાવે. સવાલ તો તેને વધુ મજબૂત બનાવશે.” બાવા સાહેબે પૂછ્યું, “અને જો તમારો સવાલ અમને પસંદ ન આવે તો?” મોમીને કહ્યું, “તો જવાબ ન આપશો. પણ સવાલને ગુનો ન બનાવશો.” કારણ કે ઈમાન આંખ બંધ કરવાનું નામ નથી. ઈમાન એ છે કે માણસ સત્ય શોધે, સમજે, વિચારે, અને પછી પોતાના રબ સામે જવાબદારીથી ઊભો રહે. અને કદાચ સૌથી પહેલો સવાલ, દરેક મોમીને પોતાને પૂછવો જોઈએ, “હું જે માનું છું, એ હું જાણીને માનું છું? કે પછી માત્ર એટલા માટે માનું છું કે મને સવાલ પૂછવાની પરવાનગી ક્યારેય મળી જ નથી?” એપિસોડ ૯ **અલ્લાહનો હિસાબ કે બાવા સાહેબનો હિસાબ?** એક દિવસ એક મોમીને બાવા સાહેબને પૂછ્યું, “બાવા સાહેબ, કયામતના દિવસે મારો હિસાબ કોણ લેશે?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “અલ્લાહ.” મોમીને કહ્યું, “બરાબર. તો પછી આ દુનિયામાં મારો દરેક હિસાબ તમને શા માટે આપવો પડે?” બાવા સાહેબ થોડા વિચારમાં પડ્યા. મોમીને આગળ પૂછ્યું, “મારી આવક કેટલી છે?” “તમને ખબર હોવી જોઈએ?” “મારી મિલકત કેટલી છે?” “તમને ખબર હોવી જોઈએ?” “મેં કેટલા પૈસા આપ્યા?” “તમને ખબર હોવી જોઈએ?” “અને જો હું ન આપું તો?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “પછી અમે પૂછશું.” મોમીને હસીને કહ્યું, “વાહ! કયામતનો હિસાબ અલ્લાહ લેશે, પણ ટ્રાયલ રન અહીંથી શરૂ થઈ ગયો!” બાવા સાહેબે કહ્યું, “ભાઈ, આ તો દીનની વ્યવસ્થા છે.” મોમીને પૂછ્યું, “દીનની વ્યવસ્થા અલ્લાહે બનાવી છે, કે માણસોએ?” આ વખતે સવાલ થોડો વધારે ઊંડો હતો. ઇસ્લામ માણસને યાદ અપાવે છે કે, એક દિવસ દરેક વ્યક્તિએ અલ્લાહ સામે જવાબ આપવાનો છે. કુરઆન કહે છે, “અને દરેક વ્યક્તિ પોતાના કરેલા કાર્યો માટે જવાબદાર છે.” સૂરહ અલ-મુદ્દસ્સિર ૭૪:૩૮ મોમીને કહ્યું, “એટલે મારા કર્મનો હિસાબ મારે આપવાનો છે.” બાવા સાહેબે કહ્યું, “હા.” “મારી ઇબાદતનો હિસાબ?” “અલ્લાહ સામે.” “મારા સારા અને ખરાબ કામોનો હિસાબ?” “અલ્લાહ સામે.” “તો પછી મારી વ્યક્તિગત જિંદગી ઉપર માણસનો આટલો અધિકાર ક્યાંથી આવ્યો?” શાંતિ. મોમીને કહ્યું, “માર્ગદર્શન એક વાત છે. સલાહ એક વાત છે. પણ દરેક માણસની જિંદગી ઉપર એવો હક જતાવવો, કે જાણે તે પોતાના અલ્લાહને નહીં, પણ કોઈ માનવીય વ્યવસ્થાને જવાબદાર હોય, એ બીજી વાત છે.” કારણ કે જ્યાં જવાબદારીનો કેન્દ્ર બદલાઈ જાય, ત્યાં માણસ ધીમે ધીમે અલ્લાહને નહીં, પણ માણસોને ખુશ કરવા લાગે છે. અને પછી જીવનનો સૌથી મોટો સવાલ બની જાય છે, “બાવા સાહેબ શું કહેશે?” જ્યારે ખરેખર મોટો સવાલ હોવો જોઈએ, “અલ્લાહ શું કહેશે?” મોમીને અંતે કહ્યું, “બાવા સાહેબ, હું તમારી પાસે સલાહ લઈ શકું છું. તમારી પાસેથી શીખી પણ શકું છું. પણ મારી આત્માનો માલિક તમે નથી.” “મારી કમાણીનો હિસાબ કાયદા મુજબ જ્યાં જરૂરી હોય ત્યાં આપીશ. મારા પરિવાર પ્રત્યે મારી જવાબદારીઓ હું નિભાવિશ. સમાજ પ્રત્યે પણ મારી ફરજ છે.” “પણ મારી આખરી જવાબદારી, મારા ઈમાનની, મારા કર્મોની, અને મારી આત્માની, માત્ર અલ્લાહ સામે છે.” અને કદાચ જ્યારે આ વાત માણસના દિલમાં બેસી જાય, ત્યારે ડરનો સૌથી મોટો કિલ્લો ધીમે ધીમે તૂટી જાય છે. એપિસોડ ૮ **વાજિબની રસીદ પણ મળે છે?** એક દિવસ એક મોમીને બાવા સાહેબના ઓફિસમાં જઈને પૂછ્યું, “બાવા સાહેબ, મારે વાજિબ આપવું છે.” બાવા સાહેબ ખુશ થઈ ગયા. “માશાઅલ્લાહ! કેટલું લાવ્યા?” મોમીને કહ્યું, “પહેલા એક સવાલ છે.” “પૂછો.” “આ વાજિબ અલ્લાહે ફરમાવ્યું છે?” “હા.” “કુરઆનમાં તેનો હુકમ છે?” “હા.” “બરાબર. તો મારે અલ્લાહને આપવાનું છે?” “હા.” મોમીને પૈસા કાઢ્યા અને પછી પાછા ખિસ્સામાં મૂકી દીધા. બાવા સાહેબે પૂછ્યું, “શું થયું?” મોમીને કહ્યું, “એક નાની વિનંતી છે.” “શું?” “આ પૈસા અલ્લાહ સુધી પહોંચાડવા માટે તમારી રસીદ મળશે?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “અરે ભાઈ! અલ્લાહને રસીદની જરૂર નથી.” મોમીને કહ્યું, “એ તો મને પણ ખબર છે.” “તો પછી?” “મને પણ એ જ સમજવું છે કે અલ્લાહનો હુકમ પૂરો કરવા માટે પૈસા તમને આપું છું, કે અલ્લાહને?” બાવા સાહેબ થોડા અસ્વસ્થ થયા. મોમીને ફરી પૂછ્યું, “અને જો પૈસા આપ્યા પછી હું પૂછું કે આ રકમ ક્યાં વપરાઈ?” જવાબ આવ્યો, “ભાઈ, તમે અમારામાં વિશ્વાસ રાખો.” મોમીને કહ્યું, “વિશ્વાસ રાખવો સારી વાત છે. પણ જવાબદારી પૂછવી ખરાબ વાત નથી.” કુરઆન કહે છે, “નિશ્ચિતપણે અલ્લાહ તમને અમાનતો તેમના હકદાર લોકોને સોંપવાનો હુકમ આપે છે.” સૂરહ અન-નિસા ૪:૫૮ અમાનત એટલે માત્ર પૈસા લેવાની વાત નથી. અમાનત એટલે જવાબદારી. અને જ્યાં લોકોનો પૈસો હોય, ત્યાં પારદર્શિતા પણ હોવી જોઈએ. મોમીને કહ્યું, “મારે દાન કરવામાં વાંધો નથી. મારે ઇસ્લામના નામે દાન કરાવવામાં પણ વાંધો નથી. પણ મને એટલું તો જાણવાનો અધિકાર છે કે મારી મહેનતની કમાણી ક્યાં જાય છે.” બાવા સાહેબે કહ્યું, “તમે અમારી ઉપર શંકા કરો છો?” મોમીને સ્મિત કરીને કહ્યું, “ના. હું તો ફક્ત એટલું કહું છું કે જો બધું અલ્લાહ માટે છે, તો હિસાબથી ડરવાની જરૂર શું?” કારણ કે સાચી સેવા હોય, તો સવાલથી ડરતી નથી. સાચી અમાનત હોય, તો હિસાબથી ભાગતી નથી. અને સાચો દીન હોય, તો પારદર્શિતાથી નુકસાન થતું નથી. મોમીને છેલ્લે પૈસા આપ્યા. પણ આ વખતે એક શરત સાથે. “પૈસા લેજો. પણ મને રસીદ કરતાં પહેલાં હિસાબ આપજો.” બાવા સાહેબે પૂછ્યું, “કયો હિસાબ?” મોમીને કહ્યું, “પૈસા કેટલા આવ્યા એનો. ક્યાં વપરાયા એનો. અને સૌથી મોટો, **અલ્લાહના નામે જે લીધું છે, એ અલ્લાહના હુકમ પ્રમાણે જ વપરાયું કે નહીં એનો.**” અને કદાચ દીનમાં સૌથી ખતરનાક સવાલ પૈસાનો નથી. સૌથી ખતરનાક સવાલ છે, “હિસાબ ક્યાં છે?” એપિસોડ ૭ **ધર્મ સેવા છે કે આવકનું સાધન?** એક દિવસ એક મોમીને બાવા સાહેબને પૂછ્યું, “બાવા સાહેબ, દીનની સેવા કરવી હોય તો શું કરવું?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “સૌથી પહેલા દીનની સેવા માટે થોડું આપવું પડે.” મોમીને કહ્યું, “જેટલું બને એટલું?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “જેટલું બને એટલું નહીં. જેટલું અમે કહીએ એટલું.” મોમીને થોડું વિચાર્યું. “અને જો કોઈ ગરીબ હોય?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “એણે પણ સેવા કરવી જોઈએ.” “પણ એની પાસે પૈસા ન હોય તો?” “તો કોઈ પાસેથી લઈને આપે.” મોમીને આશ્ચર્યથી પૂછ્યું, “અલ્લાહની ઇબાદત કરવા માટે દેવું કરવું પડે?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “ભાઈ, આ તો દીનનો મામલો છે.” મોમીને કુરઆન ખોલ્યું. કુરઆન કહે છે, “અલ્લાહ કોઈ જીવ પર તેની ક્ષમતા કરતાં વધારે બોજો મૂકતો નથી.” સૂરહ અલ બકરહ ૨:૨૮૬ મોમીને કહ્યું, “તો પછી અલ્લાહ મારી ક્ષમતા જાણે છે. મારી ખિસ્સાની ક્ષમતા પણ.” બાવા સાહેબ ચૂપ. મોમીને આગળ પૂછ્યું, “જો સેવા ખરેખર અલ્લાહ માટે છે, તો પછી એની કિંમત કોણ નક્કી કરે?” “અલ્લાહ?” “કે પછી બાવા સાહેબ?” હવે વાત પૈસાની નહોતી. વાત સિદ્ધાંતની હતી. દીનની સેવા કરવી ખરાબ નથી. દાન કરવું ખરાબ નથી. ગરીબને મદદ કરવી તો ખૂબ જ સારા કામોમાંથી એક છે. પરંતુ જ્યારે દાનમાં પ્રેમ કરતાં ડર વધારે હોય, જ્યારે ઇબાદતમાં અલ્લાહ કરતાં માણસ વધારે દેખાય, જ્યારે “ન આપો તો શું થશે?” એવો સવાલ “અલ્લાહ શું કહે છે?” કરતાં મોટો બની જાય, ત્યારે થોભીને વિચારવું જરૂરી છે. કુરઆન કહે છે, “અમે તમને માત્ર અલ્લાહની પ્રસન્નતા માટે ખવડાવીએ છીએ. અમે તમારી પાસેથી કોઈ બદલો કે આભાર નથી માંગતા.” સૂરહ અલ ઇન્સાન ૭૬:૯ મોમીને કહ્યું, “વાહ! અહીં તો અલ્લાહ માટે આપનાર પાસેથી બદલો પણ માંગવાનો નથી. તો પછી દીનના નામે મારી ઉપર સતત નાણાકીય દબાણ શા માટે?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “પણ અમારી વ્યવસ્થા કેવી રીતે ચાલશે?” મોમીને સ્મિત કરીને કહ્યું, “એ વ્યવસ્થા તમારે સમજવી. મારે તો એ સમજવું છે કે મારી ઇબાદત કોના માટે છે.” કારણ કે દીન જો અલ્લાહ માટે છે, તો એની કિંમત પૈસાથી માપી શકાતી નથી. અને જો કોઈ માણસ દીનને પોતાના પ્રભાવ, સત્તા અથવા આવકનું સાધન બનાવી દે, તો મોમીને એક સરળ સવાલ પૂછવો જ જોઈએ, “હું અલ્લાહને આપી રહ્યો છું, કે કોઈ માણસની વ્યવસ્થા ચલાવી રહ્યો છું?” એપિસોડ ૬ **અલ્લાહનો પ્રેમ કે બાવા સાહેબનો ડર?** એક દિવસ એક મોમીને બાવા સાહેબને પૂછ્યું, “બાવા સાહેબ, અલ્લાહથી ડરવું જોઈએ?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “હા, બહુ ડરવું જોઈએ.” મોમીને પૂછ્યું, “અલ્લાહથી?” “હા.” “કે પછી બાવા સાહેબથી?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “બન્નેમાં ફરક શું છે?” મોમીને કહ્યું, “ફરક તો ઘણો છે.” અલ્લાહથી ડરું તો હું મારી ભૂલ સુધારું. બાવા સાહેબથી ડરું તો હું મારી વાત છુપાવું. અલ્લાહથી ડરું તો તૌબા કરું. બાવા સાહેબથી ડરું તો સવાલ કરવાનું બંધ કરું. અલ્લાહથી ડરું તો અલ્લાહને રાજી કરવાનું વિચારું. બાવા સાહેબથી ડરું તો બાવા સાહેબને નારાજ ન કરવાનું વિચારું. બાવા સાહેબે કહ્યું, “પણ જો લોકો અમારું કહેવું નહીં માને તો વ્યવસ્થા કેવી રીતે ચાલશે?” મોમીને કહ્યું, “એ જ તો સવાલ છે.” વ્યવસ્થા અલ્લાહની આજ્ઞાથી ચાલવી જોઈએ કે માણસના ડરથી? કુરઆન કહે છે, “તો તમે લોકોથી ન ડરો, પરંતુ મારાથી ડરો.” સૂરહ અલ માઇદહ ૫:૪૪ મોમીને કહ્યું, “અલ્લાહે મને કોના પરથી ડરવાનું કહ્યું?” બાવા સાહેબે ધીમેથી કહ્યું, “અલ્લાહથી.” “તો પછી માણસનો ડર ઇસ્લામનો ભાગ કેવી રીતે બની ગયો?” આ સવાલ બહુ મોટો છે. કારણ કે જ્યારે કોઈ મોમીનને કહેવામાં આવે, “આ વાત ન માનો તો તમારું નુકસાન થશે.” “આ પ્રશ્ન પૂછશો તો મુશ્કેલી થશે.” “અમારી વાતનો વિરોધ કરશો તો તમે બહાર થઈ જશો.” ત્યારે માણસ અલ્લાહથી નહીં, માણસોથી ડરવા લાગે છે. અને જ્યાં માણસનો ડર અલ્લાહના ડર કરતાં મોટો થઈ જાય, ત્યાં ઈમાનની જગ્યાએ આજ્ઞાપાલન આવી શકે છે. ઇસ્લામ માણસને ગુલામ બનાવવા આવ્યો નથી. ઇસ્લામ માણસને અલ્લાહનો બંદો બનાવવા આવ્યો છે. એટલે મોમીને અંતે એક વાત કહી, “બાવા સાહેબ, તમે મને અલ્લાહથી ડરવાનું શીખવો. તમારાથી ડરવાનું નહીં.” “મને અલ્લાહને રાજી કરવાનું શીખવો. તમને રાજી કરવાનું નહીં.” “કારણ કે કયામતના દિવસે મારી જવાબદારી તમારી સામે નહીં, અલ્લાહ સામે હશે.” અને કદાચ આ જ વાત આપણને સૌથી વધારે યાદ રાખવાની છે. માણસથી ડરીને જીવવું સહેલું છે. અલ્લાહને જવાબ આપવાનું યાદ રાખીને જીવવું સાચી જવાબદારી છે. એપિસોડ ૫ **ભક્તિ અલ્લાહની કે બાવા સાહેબની?** એક દિવસ એક મોમીને બાવા સાહેબને પૂછ્યું, “બાવા સાહેબ, ઇબાદત કોની કરવાની?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “અલ્લાહની.” મોમીને ખુશ થઈને કહ્યું, “માશાઅલ્લાહ, તો વાત બહુ સરળ છે.” બાવા સાહેબે તરત કહ્યું, “પણ અલ્લાહની ઇબાદત કેવી રીતે કરવી, કોની વાત માનવી, કોને ખુશ રાખવા, કોની પરવાનગી લેવી, એ બધું અમે કહીશું.” મોમીને પૂછ્યું, “એટલે ઇબાદત અલ્લાહની અને કંટ્રોલ તમારો?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “ભાઈ, એને કંટ્રોલ ન કહો. એને માર્ગદર્શન કહો.” મોમીને કહ્યું, “સારું. જો હું તમારી દરેક વાત માનું, પણ અલ્લાહની વાત ભૂલી જાઉં તો?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “એવું ન થવું જોઈએ.” મોમીને પૂછ્યું, “પણ જો કોઈ દિવસ તમારી વાત અને કુરઆનની વાતમાં ફરક પડે તો?” હવે બાવા સાહેબ પાસે બહુ મોટો પ્રશ્ન હતો. મોમીને કુરઆન ખોલ્યું. અલ્લાહ ફરમાવે છે, “અને નિશ્ચિતપણે મારી ઇબાદત કરો. આ જ સીધો માર્ગ છે.” સૂરહ યાસીન ૩૬:૬૧ મોમીને કહ્યું, “અહીં અલ્લાહે કહ્યું કે મારી ઇબાદત કરો.” એવું ક્યાં કહ્યું છે કે, “મારી ઇબાદત કરો, પરંતુ પહેલા બાવા સાહેબને ખુશ કરો?” એવું ક્યાં કહ્યું છે કે, “મારી તરફ આવો, પરંતુ રસ્તામાં માણસને સર્વોચ્ચ સ્થાન આપો?” ઇસ્લામનો સૌથી મૂળભૂત સવાલ જ આ છે. ઇબાદત કોની? અલ્લાહની. સજદો કોને? અલ્લાહને. અંતિમ જવાબદારી કોની સામે? અલ્લાહ સામે. તો પછી કોઈ માણસની વાત માનવી એ ઇસ્લામ બની જાય, એ કેવી રીતે? માર્ગદર્શન લેવું એક વાત છે. પણ માણસને એટલું મોટું સ્થાન આપવું કે તેની વાતને સવાલ વગર અલ્લાહના હુકમ જેવી માનવામાં આવે, એ બીજી જ વાત છે. મોમીને છેલ્લે કહ્યું, “બાવા સાહેબ, તમે મારા માટે માર્ગદર્શક હોઈ શકો. પણ મારા રબ નથી. તમે મને અલ્લાહ સુધી પહોંચવાનો રસ્તો બતાવી શકો. પણ અલ્લાહ અને મારા વચ્ચે માલિક બનીને ઊભા રહી શકતા નથી.” બાવા સાહેબ થોડા સમય માટે ચૂપ રહ્યા. કારણ કે આ વખતે મોમીને બાવા સાહેબને નહીં, પોતાની અંદરના ડરને જવાબ આપ્યો હતો. અને કદાચ સાચી આઝાદી ત્યાંથી શરૂ થાય છે, જ્યાં મોમીન માણસને નહીં, **અલ્લાહને સૌથી મોટો માને છે.** એપિસોડ ૪ **અલ્લાહ સુધી પહોંચવા માટે દલાલ?"** એક મોમીને એક દિવસ બાવા સાહેબને પૂછ્યું, “બાવા સાહેબ, અલ્લાહ સાથે સીધી વાત કરવા માટે શું કરવું પડે?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “પહેલા અમારી પાસે આવવું પડે.” મોમીને પૂછ્યું, “પછી?” “પછી અમારી પર ભરોસો કરવો પડે.” “પછી?” “પછી જે અમે કહીએ તે માનવું પડે.” મોમીને ફરી પૂછ્યું, “અને પછી અલ્લાહ સુધી પહોંચી શકાય?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “હા.” મોમીને કહ્યું, “પણ અલ્લાહ તો કહે છે કે હું બહુ નજીક છું.” બાવા સાહેબ થોડા ગભરાયા. “ક્યાં કહે છે?” મોમીને કુરઆન ખોલ્યું. અલ્લાહ ફરમાવે છે, “અને જ્યારે મારા બંદાઓ મારા વિશે તમને પૂછે, તો નિશ્ચિતપણે હું નજીક છું. જ્યારે કોઈ મને પોકારે છે ત્યારે હું તેની દુઆ સ્વીકારું છું.” સૂરહ અલ બકરહ ૨:૧૮૬ મોમીને પૂછ્યું, “અહીં તો અલ્લાહે કહ્યું કે હું પોકારું તો અલ્લાહ સાંભળે છે.” બાવા સાહેબે કહ્યું, “હા.” “તો પછી વચ્ચે તમે શા માટે?” બાવા સાહેબ ચૂપ. મોમીને કહ્યું, “અલ્લાહ મારી દુઆ સાંભળવા માટે કોઈ દલાલ માંગે છે?” ફરી શાંતિ. આ વાત સમજવાની છે. ઇસ્લામમાં અલ્લાહ સુધી પહોંચવા માટે કોઈ માનવીય દલાલની જરૂર નથી. નમાઝ માટે દલાલ નહીં. દુઆ માટે દલાલ નહીં. તૌબા માટે દલાલ નહીં. અલ્લાહને પોકારવા માટે દલાલ નહીં. અલ્લાહ કહે છે, “મને પોકારો, હું તમારી દુઆ કબૂલ કરીશ.” સૂરહ ગાફિર ૪૦:૬૦ તો પછી જો કોઈ માણસ કહે, “અલ્લાહ સુધી પહોંચવા માટે પહેલા મારા દ્વારા આવવું પડશે.” તો મોમીને ગુસ્સો કરવાની જરૂર નથી. ફક્ત એક સરળ સવાલ પૂછવો જોઈએ, “આ વાત અલ્લાહે કહી છે કે તમે?” કારણ કે જ્યારે માણસ પોતાને અલ્લાહ અને બંદા વચ્ચે જરૂરી બનાવી દે, ત્યારે વાત ઇબાદતથી આગળ વધી સત્તા સુધી પહોંચી જાય છે. અને જ્યાં સત્તા આવે, ત્યાં ક્યારેક અલ્લાહનું નામ માત્ર બોર્ડ પર રહે છે. અંદર આખી વ્યવસ્થા માણસની બની જાય છે. મોમીનને હવે એક વાત સમજાઈ ગઈ હતી. અલ્લાહ સુધી પહોંચવાનો રસ્તો ખૂબ સીધો છે. અલ્લાહને પોકારો. અલ્લાહને યાદ કરો. અલ્લાહને જવાબદાર રહો. અને અલ્લાહની કિતાબને પકડી રાખો. વચ્ચે કોઈ માણસને ભગવાન જેવું સ્થાન આપવાની જરૂર નથી. એપિસોડ ૩ **કુરઆન સમજવા માટે પરવાનગી?** એક દિવસ એક મોમીને કુરઆન હાથમાં લીધું. બાવા સાહેબે તરત પૂછ્યું, “ક્યાં ચાલ્યા?” મોમીને કહ્યું, “કુરઆન વાંચવા.” બાવા સાહેબે કહ્યું, “પહેલા પરવાનગી લો.” મોમીને આશ્ચર્યથી પૂછ્યું, “કુરઆન વાંચવા માટે પણ પરવાનગી જોઈએ?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “ભાઈ, કુરઆન બહુ ઊંડું છે. તમે જાતે સમજશો તો ગેરસમજ થઈ શકે.” મોમીને કહ્યું, “તો પછી મને કોણ સમજાવશે?” જવાબ આવ્યો, “અમે.” “અને જો હું તમારી વાતનો પુરાવો કુરઆનમાં શોધું તો?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “એટલી શંકા રાખવી સારી નથી.” મોમીને ધીમેથી પૂછ્યું, “તો કુરઆન મારી સમજ માટે આવ્યું છે કે માત્ર સાંભળવા માટે?” હવે બાવા સાહેબ પાસે જવાબ ઓછો અને ગુસ્સો વધારે હતો. કારણ કે સવાલ બહુ સીધો હતો. કુરઆન પોતે કહે છે, “આ એક બરકતવાળું પુસ્તક છે, જે અમે તમારી તરફ ઉતાર્યું છે, જેથી લોકો તેની આયતો પર વિચાર કરે અને સમજદાર લોકો નસીહત મેળવે.” સૂરહ સાદ ૩૮:૨૯ અહીં અલ્લાહ કહે છે, વિચાર કરો. સમજો. નસીહત લો. અહીં એવું નથી કહ્યું, “પહેલા કોઈ માણસની પરવાનગી લો, પછી વિચારો.” ઇસ્લામ માણસને અક્કલ આપે છે. કુરઆન માણસને વિચારવા કહે છે. અને અલ્લાહ વારંવાર પૂછે છે, “શું તમે વિચારતા નથી?” પણ જ્યારે કોઈ ધાર્મિક વ્યવસ્થા માણસને કહે, “તમે પ્રશ્ન ન કરો.” “તમે પોતે ન વિચારો.” “ફક્ત અમારી વાત માનો.” તો પછી સવાલ કુરઆનનો નથી. સવાલ એ છે કે, **આખરે કોને ડર લાગે છે કે મોમીન પોતે કુરઆન વાંચવા લાગશે?** કુરઆનથી? કે પછી એ દિવસે જ્યારે મોમીન કુરઆન વાંચીને પૂછશે, “બાવા સાહેબ, આ વાત કુરઆનમાં ક્યાં લખી છે?” કારણ કે જે વાત ખરેખર અલ્લાહ તરફથી હોય, એને સવાલોથી ડરવાની જરૂર નથી. અને જે વાત માણસે બનાવી હોય, એને સવાલોથી હંમેશા ડર લાગે છે. એપિસોડ ૨ **બાવા સાહેબ કહે એટલે વાજિબ?** એક દિવસ એક મોમીને બાવા સાહેબને પૂછ્યું, “બાવા સાહેબ, આ કામ વાજિબ છે?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “હા.” મોમીને પૂછ્યું, “કુરઆનમાં ક્યાં છે?” બાવા સાહેબ થોડા ગંભીર થયા. “ભાઈ, દરેક વાત કુરઆનમાં શોધવાની જરૂર નથી.” મોમીને કહ્યું, “પણ વાજિબ એટલે તો અલ્લાહનો હુકમ ને?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “હા.” “તો પછી અલ્લાહે ક્યાં ફરમાવ્યું?” થોડી વાર શાંતિ રહી. પછી જવાબ આવ્યો, “બાવા સાહેબે ફરમાવ્યું છે.” મોમીને કહ્યું, “પણ બાવા સાહેબ, તમે તો અલ્લાહ નથી!” આ સાંભળીને આખી ફેક્ટરીમાં સન્નાટો છવાઈ ગયો. કારણ કે અહીં એક બહુ નાની વાત છે, પણ બહુ મોટો સવાલ છે. કોઈ કામ હલાલ છે કે હરામ? વાજિબ છે કે નહીં? આ નક્કી કરવાનો અધિકાર કોનો? કુરઆન કહે છે, “કહો, અલ્લાહે તમારા માટે જે રોજી ઉતારી છે, તેમાં કોણે તેને હરામ કર્યું?” સૂરહ યુનુસ ૧૦:૫૯ એટલે જ્યારે કોઈ માણસ કહે, “આ કરવું જ પડશે.” તો મોમીને પૂછવું જોઈએ, “અલ્લાહનો હુકમ છે કે તમારો?” અને જો જવાબ આવે, “બાવા સાહેબનો હુકમ છે.” તો પછી સવાલ હજુ બાકી છે. બાવા સાહેબનો હુકમ ઇસ્લામ કેવી રીતે બની ગયો? કારણ કે ઇસ્લામમાં કોઈ માણસનું કહેવું માત્ર એટલા માટે અલ્લાહનો હુકમ બની જતું નથી કે તેની પાસે ધાર્મિક પદ છે. પદ મોટું હોઈ શકે. કપડાં અલગ હોઈ શકે. સિંહાસન મોટું હોઈ શકે. અનુયાયીઓ લાખોમાં હોઈ શકે. પણ અલ્લાહનો હુકમ તો અલ્લાહનો જ હુકમ છે. અને માણસનો હુકમ માણસનો જ હુકમ છે. બન્ને વચ્ચેનો ફરક ભૂલી જઈએ, ત્યારે ઇસ્લામ ધીમે ધીમે ઇબાદતમાંથી સિસ્ટમ બની જાય છે. અને સિસ્ટમમાં સૌથી મહત્વની વસ્તુ હોય છે, સવાલ ન પૂછવો. પણ કદાચ સાચા ઈમાનની શરૂઆત જ ત્યાંથી થાય છે, જ્યાં માણસ પહેલી વાર પૂછે છે, “આ ખરેખર ઇસ્લામ છે? કે પછી કોઈ માણસે ઇસ્લામના નામે મને એવું માનવાનું શીખવ્યું છે?” એપિસોડ ૧ **ઇસ્લામ ફેક્ટરી** એક વખત એક મોમિન બાવા સાહેબની “ઇસ્લામ ફેક્ટરી”માં ગયો. અંદર એકદમ સાદો માલ આવતો હતો. કુરઆન નમાઝ રોજા ઝકાત સચ્ચાઈ ઇન્સાફ રહેમ બાવા સાહેબે કહ્યું “ભાઈ, આ ઇસ્લામ તો બહુ જ સાદો છે. આપણે એને થોડો sophisticated બનાવીએ.” પહેલા કુરઆનની બાજુમાં એક મોટી ફાઇલ આવી. “નિયમો.” પછી બીજી ફાઇલ આવી. “ખાસ નિયમો.” પછી ત્રીજી ફાઇલ આવી. “નિયમો સમજવા માટે પરવાનગી.” મોમીને પૂછ્યું “પણ બાવા સાહેબ, આ બધું કુરઆનમાં છે?” બાવા સાહેબે કહ્યું “કુરઆન તો છે જ. પણ તમે સીધું સમજી જશો તો પછી અમારી જરૂર શું?” મોમીને કંઈ ન કહ્યું. પછી બાવા સાહેબે એક નવું બોર્ડ લગાવ્યું. “ઇસ્લામ સમજવા માટે પહેલા બાવા સાહેબને સમજો.” મોમીને ફરી પૂછ્યું “અલ્લાહને સમજવા માટે?” “એ પછી.” “રસૂલુલ્લાહને અનુસરવા માટે?” “એ પણ પછી.” “કુરઆન?” “એ તો બિલકુલ પછી.” મોમીને ધીમેથી પૂછ્યું “તો પહેલા શું?” બાવા સાહેબ હસ્યા. “પહેલા સિસ્ટમ સમજો.” અને આ રીતે એક સાદો ઇસ્લામ ધીમે ધીમે એક મોટી ફેક્ટરી બની ગયો. કુરઆન પાછળ અલ્લાહ પાછળ રસૂલુલ્લાહ પાછળ અને માણસ આગળ. પણ કુરઆન એક બીજી જ વાત કહે છે. “તમારા રબ તરફથી જે કંઈ તમારી તરફ ઉતારવામાં આવ્યું છે તેનું અનુસરણ કરો.” સૂરહ અલ આરાફ ૭:૩ તો સવાલ કોઈ એક વ્યક્તિ વિરુદ્ધ નથી. સવાલ દરેક મોમીને પોતાને પૂછવાનો છે. હું અલ્લાહની વાતને અનુસરું છું? કે અલ્લાહની વાત સમજાવનારા માણસની વાતને જ અલ્લાહની વાત સમજી બેઠો છું? ઇસ્લામમાં સવાલ કરવો ગુનો નથી. અને આંખ બંધ કરીને કોઈ માણસની વાત માનવી એ ઈમાનની નિશાની પણ નથી. કારણ કે જો અલ્લાહે કુરઆન આપ્યું છે, તો પછી ઇસ્લામની મૂળ સત્તા કુરઆન કરતાં ઉપર કોઈ માણસની કેવી રીતે થઈ શકે?